BİRİNCİ BÖLÜM: سُبْحَانَكَ / TENZÎH İLE BAŞLAYAN MÜNÂCÂT

Bâzı duâlar vardır; yalnız dil ile okunmaz, insanın bütün varlığıyla söylenir. Bâzı kelimeler vardır; ağızdan çıkar, fakat kalbin en mahrem odalarına iner. Bâzı cümleler vardır; kısa görünür, ama içinde bir ömürlük münâcât, bir kâinatlık tefekkür ve bir mahşerlik feryât saklar.

Cevşenü’l-Kebîr’de yüz defa tekrar edilen şu mübârek cümle de böyledir:

سُبْحَانَكَ | يَا لآَ اِلٰهَ اِلآَّ اَنْتَ | اَلْأَمَانَ اَلْأَمَانَ | خَلِّصْنَا مِنَ النَّارِ

Latin okuyuşla:

Sübhânek | yâ lâ ilâhe illâ ent | el-emân el-emân | hallisnâ mine’n-nâr.

İlk bakışta tek bir duâ cümlesi gibi görünür. Fakat dikkatle bakıldığında bu cümlenin içinde dört ayrı nefes, dört ayrı makâm ve dört ayrı ruh hâli vardır:

سُبْحَانَكَ / Sübhânek
Tenzîh.

يَا لآَ اِلٰهَ اِلآَّ اَنْتَ / yâ lâ ilâhe illâ ent
Tevhîd.

اَلْأَمَانَ اَلْأَمَانَ / el-emân el-emân
İlticâ ve istimdâd.

خَلِّصْنَا مِنَ النَّارِ / hallisnâ mine’n-nâr
Necât ve halâs talebi.

Bu dört bölüm, yalnız sesin durakları değildir; kalbin de duraklarıdır. Dil burada durur, kalp yürür. Nefes burada kesilir, mânâ derinleşir. İnsan bu duâyı yalnız okumaz; Rabbini tenzîh eder, tevhîd ile O’na yönelir, acziyle O’na sığınır ve nihâyet ebedî necâtı ister.

Fakat bu mübârek cümlenin mânâsı, okuyuşu, i‘râbı,[1] vakıf[2] yerleri, Latin harfleriyle aktarılışı ve Cevşen neşirlerindeki bâzı tertip farklılıkları dikkatle ele alındığında mesele bir köşe yazısının sınırlarını aşacak kadar genişlemektedir. Özellikle يَا / yâ harfinin vazifesi, اَنْتَ / ent kelimesinin nereye bağlı olduğu, اَلْأَمَانَ / el-emân kelimesinin mansub mu merfû mu okunacağı, “entel-emân” şeklinde duyulan hızlı okuyuşların mânâya etkisi ve Üstâd Bediüzzamân Hazretlerinin Cevşen tertibindeki bâzı dikkat çekici tercihler, ayrı ayrı üzerinde durulması gereken ilmî ve mânevî meselelerdir.

Bu sebeple konuyu tek bir uzun yazıda tüketmek yerine, bölümler hâlinde ele almak daha faydalı olacaktır. Böylece hem mesele aceleye getirilmeyecek hem de okuyucu her bir nefesin mânâsını sindirerek tâkip edebilecektir.

Bu yazı dizisinde inşâallâh şu sıra tâkip edilecektir:

Birinci bölümde سُبْحَانَكَ / Sübhânek kelimesi üzerinde durulacak; Cevşen’deki bu tekrar cümlesinin niçin tenzîh ile başladığı açıklanacaktır.

İkinci bölümde يَا لآَ اِلٰهَ اِلآَّ اَنْتَ / yâ lâ ilâhe illâ ent ifâdesi üzerinde durulacak; يَا / yâ harfinin teknik mânâsı, اَنْتَ / ent kelimesinin tevhîd cümlesindeki yeri ve “entel-emân” şeklinde duyulan bağlantılı okuyuşun mânâya tesiri incelenecektir. Ayrıca Üstâd Bediüzzamân Hazretlerinin Cevşen’in hemen başında ve ikinci fıkradan[3] on yedinci fıkraya kadar يَا / yâ harfini kullanmaması, اَنْتَ / ent kelimesinde durulması gerektiğine dair kuvvetli bir mânâ karînesi[4] olarak değerlendirilecektir.

Üçüncü bölümde اَلْأَمَانَ اَلْأَمَانَ / el-emân el-emân ifâdesinin i‘râbı, mansub[5] okuyuşun gerekçesi ve bu ifâdenin niçin müstakil bir ilticâ feryâdı olarak okunması gerektiği üzerinde durulacaktır.

Dördüncü bölümde خَلِّصْنَا مِنَ النَّارِ / hallisnâ mine’n-nâr ifâdesi, necât ve halâs talebi bakımından değerlendirilecek; dört nefesin tamamı birlikte okunacaktır.

Daha sonra ise Cevşen neşirlerinde hareke,[6] vakıf işâretleri, Latin okunuş hassâsiyeti ve “bin bir esmâ-i İlâhiye” meselesi gibi daha teknik konular ayrıca ele alınacaktır.

Maksadımız bir neşir kavgası açmak değildir. Maksadımız, Cevşenü’l-Kebîr’i daha şuûrlu, daha dikkatli ve mânâsına daha sâdık okumaya küçük bir katkı sunmaktır. Çünkü bâzen bir durak, yalnız nefesi değil, mânâyı da kurtarır. Bâzen bir hareke, yalnız sesi değil, duânın istikâmetini de gösterir. Bâzen de küçük görünen bir okuyuş dikkati, kalbin Rabbine daha doğru bir kapıdan yönelmesine vesîle olur.

BİRİNCİ NEFES: سُبْحَانَكَ
(Sübhânek)

Duânın ilk kelimesi سُبْحَانَكَ / Sübhânek kelimesidir.

Yani:

“Yâ Rabbi! Sen her türlü noksandan, kusurdan, aczden, şerîkten, zulümden ve hikmetsizlikten münezzehsin.”

Bu kelime, kulun önce kendi zannını temizlemesidir. Çünkü insan musîbet gördüğünde, karanlıkla karşılaştığında, gelecekten korktuğunda veya nefsinin baskısı altında ezildiğinde bâzen hadsiz acziyle yanlış düşünür. Hâdiseleri karanlık zanneder. Dünyâyı boğucu bilir. Nefsini aşılmaz bir düşmân sanır. Sebeplerin dar çemberinde sıkışır; hâdiselerin arkasındaki rahmeti, hikmeti ve kudreti görmekte zorlanır.

İşte سُبْحَانَكَ / Sübhânek, bu bulanık bakışı temizleyen ilk nûrdur.

Kul âdeta şöyle der:

“Yâ Rabbi! Ben anlamasam da Senin işinde hikmetsizlik yoktur. Ben göremesem de Senin rahmetinde noksanlık yoktur. Ben daralsam da Senin kudretin daralmaz. Ben karanlıkta kalsam da Senin nûrun sönmez.”

Bu bakımdan سُبْحَانَكَ / Sübhânek, yalnız bir tesbîh değildir; aynı zamanda dünyâya bakışı tashih eden bir îmân terbiyesidir.

Burada şu ince noktayı da sormak gerekir: سُبْحَانَكَ / Sübhânek kelimesinde niçin durak yapılmalıdır? Bu durak zorunlu mudur? Durulmazsa mânâ tamamen bozulur mu?

Öncelikle şunu belirtmek gerekir: سُبْحَانَكَ / Sübhânek kelimesinden sonra durmak, nahiv bakımından mutlak ve zorunlu bir vakıf değildir. Yani bir kimse nefesi yettiği için “سُبْحَانَكَ يَا لآَ اِلٰهَ اِلآَّ اَنْتَ / Sübhâneke yâ lâ ilâhe illâ ent” şeklinde bağlantılı okusa, sırf bu bağlantı sebebiyle cümle tamamen mânâsız hâle gelmez. Çünkü “Sübhâneke yâ...” ifâdesi, “Sen münezzehsin ey...” şeklinde bir mânâ akışı içinde anlaşılabilir.

Fakat burada dikkat edilmesi gereken daha derin bir nokta vardır: سُبْحَانَكَ / Sübhânek kelimesi kendi içinde tamamlanmış bir tenzîh nefesidir. Kul bu kelimeyle doğrudan Rabbini her türlü noksandan, kusurdan, aczden, şerîkten, zulümden ve hikmetsizlikten tenzîh eder. Ardından gelen يَا لآَ اِلٰهَ اِلآَّ اَنْتَ / yâ lâ ilâhe illâ ent ise yeni bir makâma, yani tevhîd makâmına geçiştir.

Bu sebeple سُبْحَانَكَ / Sübhânek kelimesinde yapılan durak, yalnız sesin veya nefesin durağı değildir; mânânın durağıdır. Durulmadığında mânâ tamamen bozulmaz; fakat tenzîhin müstakil ağırlığı zayıflayabilir. سُبْحَانَكَ / Sübhânek kelimesi, sanki ikinci cümlenin aceleyle geçilen bir başlangıcı gibi kalabilir. Hâlbuki bu kelime, duânın ilk edebidir. Kul henüz “emân” istemeden, henüz “necât” talep etmeden, hatta “tevhîd” cümlesine geçmeden önce Rabbini noksandan tenzîh eder. Önce “Sen münezzehsin yâ Rabbi!” der; sonra “Senden başka ilâh yoktur” hakikatine yönelir.

Bu yüzden سُبْحَانَكَ / Sübhânek kelimesinde durmak, “okunmazsa olmaz” mânâsında katı bir mecburiyet değil; “mânâ daha doğru, daha şuûrlu ve daha derin anlaşılır” mânâsında kuvvetli bir okuyuş hassâsiyetidir. Hızlı okuyan kimse bile nefesini kesmese de kalbinde ve zihninde bu mânâ durağını muhâfaza etmelidir. Çünkü Cevşen’de asıl maksat yalnız kelimeleri yetiştirmek değil; kelimelerin taşıdığı makâmları fark ederek okumaktır.

Bu noktada duâya tenzîhle başlamanın ayrı bir mânâsı vardır. Duâya tenzîhle başlamak, Allâh’ta bir noksanlık ihtimâlini gidermek değil; kulun hâdiselere bakan kendi nazarını tashih etmesidir. Allâh elbette her türlü noksandan münezzehtir. Fakat insanın kalbi bâzen korku, acelecilik, gaflet, vehim ve nefsânî arzular sebebiyle hâdiseleri yanlış yorumlar. İşte سُبْحَانَكَ / Sübhânek kelimesi, kulun bu yanlış yorumlardan sıyrılıp Rabbine hürmet, teslimiyet ve îmân nazarıyla yönelmesidir.

İnsan bâzen musîbetin yüzüne bakar ve orada yalnız elem görür. Bâzen hastalığa bakar ve yalnız çaresizlik hisseder. Bâzen istikbâle bakar ve yalnız karanlık görür. Bâzen dünyânın fırtınalarına bakar ve yalnız dağınıklık sezer. Hâlbuki îmân, hâdiselere yalnız dış yüzünden bakmaz; onların arkasındaki hikmeti, rahmeti ve kudreti de arar.

سُبْحَانَكَ / Sübhânek bu arayışın ilk adımıdır.

Kul bu kelimeyle şunu itirâf eder:

“Yâ Rabbi! Benim nazarım sınırlıdır; Senin hikmetin sınırsızdır. Benim sabrım zayıftır; Senin rahmetin nihâyetsizdir. Benim idrâkim daralabilir; Senin ilmin her şeyi kuşatır. Benim sebepler içinde gördüğüm karışıklık, Senin kudretin karşısında tam bir intizâm içindedir.”

Bu yüzden سُبْحَانَكَ / Sübhânek kelimesi, yalnız “Allâh’ı tesbîh etmek” değildir; aynı zamanda kulun kendi haddini bilmesidir. Kul bu kelimeyle hem Rabbini her türlü noksandan tenzîh eder hem de kendi anlayışının eksik olabileceğini kabul eder.

Bu nokta çok mühimdir. Çünkü insanın mânevî hayatında en tehlikeli hâllerden biri, kendi dar görüşünü hakikatin tamamı zannetmesidir. İnsan bir hâdiseyi anlayamadığında “hikmetsiz” zannedebilir. Bir duâsının hemen kabul edilmediğini gördüğünde “rahmet gecikti” sanabilir. Bir imtihanla karşılaştığında “ben terk edildim” vehmine düşebilir. Oysa سُبْحَانَكَ / Sübhânek diyen kul, bütün bu yanlış zannları daha baştan reddeder.

“Sen münezzehsin yâ Rabbi!” demek, aynı zamanda şunu demektir:

“Benim anlayışım eksik olabilir; fakat Senin hükmünde eksiklik yoktur. Benim kalbim daralabilir; fakat Senin rahmetin daralmaz. Ben sebeplerin içinde boğulabilirim; fakat Sen bütün sebeplerin fevkinde, her şeye hükmü geçen Zât-ı Akdes’sin.”

“Zât-ı Akdes”, her türlü noksanlıktan münezzeh olan en mukaddes İlâhî Zât demektir. Cevşen’in ilk nefesinde kul, işte bu Zât-ı Akdes’e karşı edebini takınır. Henüz talep başlamadan önce hürmet başlar. Henüz “beni kurtar” demeden önce “Sen münezzehsin” der. Henüz emân istemeden önce, Rabbini her türlü noksandan tenzîh eder.

Bu tertip son derece anlamlıdır. Çünkü duâ, yalnız ihtiyaç arz etmek değildir; huzûra çıkmaktır. Huzûra çıkan kul önce edebini takınır. Önce Rabbini tesbîh eder. Önce kendi aczini ve anlayışının sınırlılığını fark eder. Sonra tevhîde yönelir, sonra ilticâ eder, sonra necât ister.

Bu yönüyle سُبْحَانَكَ / Sübhânek, Cevşen’deki dört nefesin kapısıdır. Tenzîh kapısı açılmadan tevhîd derinleşmez. Tevhîd derinleşmeden ilticâ sahici olmaz. İlticâ sahici olmadan necât talebi kalbin bütün varlığıyla söylenmiş olmaz.

Bir başka ifâdeyle, Cevşen’deki bu tekrar cümlesi insanı mânevî bir merdivenden çıkarır:

Önce Rabbini tenzîh eder:
سُبْحَانَكَ
Sübhânek

Sonra tevhîdin kapısına yönelir:
يَا لآَ اِلٰهَ اِلآَّ اَنْتَ
yâ lâ ilâhe illâ ent

Sonra acziyle sığınır:
اَلْأَمَانَ اَلْأَمَانَ
el-emân el-emân

Sonra ebedî necâtı ister:
خَلِّصْنَا مِنَ النَّارِ
hallisnâ mine’n-nâr

Bu sıralama rastgele değildir. Kulun mânevî yürüyüşüdür. Önce nazar temizlenir, sonra yön tayin edilir, sonra sığınma başlar, sonra kurtuluş talep edilir.

İşte birinci nefes olan سُبْحَانَكَ / Sübhânek, bütün bu yürüyüşün ilk adımıdır. Bu ilk adım doğru atılırsa, sonraki nefeslerin mânâsı da daha berrak hâle gelir.

Çünkü سُبْحَانَكَ / Sübhânek diyen kul, artık hâdiseleri yalnız karanlık yüzüyle görmez. İstikbâl karanlık görünse bile, “Rabbimin hikmetinde karanlık yoktur” der. Dünyâ dalgalı görünse bile, “Rabbimin kudretinde acz yoktur” der. Nefis tehlikeli görünse bile, “Rabbimin rahmetinde darlık yoktur” der.

Bu bakış, insanı sebeplerin dağınıklığından çıkarıp tevhîdin kapısına yaklaştırır. Zaten Cevşen’deki ikinci nefes de tam burada başlar:

يَا لآَ اِلٰهَ اِلآَّ اَنْتَ
yâ lâ ilâhe illâ ent

Fakat işte bu ikinci nefeste, çoğu zaman fark edilmeden geçilen çok ince bir mesele vardır.

Bu cümledeki يَا / yâ harfi ne ifâde eder?

Arapçada يَا harfinden sonra normalde bir münâdâ, yani kendisine seslenilen varlık gelir. Peki burada münâdâ nasıl anlaşılmalıdır?

اَنْتَ / ente kelimesi nereye bağlıdır?

Okuyuşta اَنْتَ / ent kelimesiyle اَلْأَمَانَ / el-emân ifâdesinin birleşerek “entel-emân” şeklinde duyulması, tevhîd cümlesinin mânâsını nasıl etkiler?

Daha da dikkat çekici olanı şudur: Ahmed Gümüşhanevî Hazretlerinin Mecmûatü’l-Ahzâb adlı duâ külliyâtındaki Cevşen tertibinde bu tekrar cümlelerinin tamamında يَا / yâ harfi yer alırken, Üstâd Bediüzzamân Hazretlerinin Cevşen’in hemen başında ve ikinci fıkradan on yedinci fıkraya kadar bu tekrar cümlesini يَا / yâ harfi olmadan yazması bize nasıl bir okuyuş hassâsiyeti göstermektedir?

Acaba bu yazım tarzı, اَنْتَ / ent kelimesinde mânânın tamamlandığını ve اَلْأَمَانَ اَلْأَمَانَ ifâdesinin ayrı bir ilticâ feryâdı olarak okunması gerektiğini gösteren kuvvetli bir karîne olabilir mi?

İkinci bölümde inşâallâh bu ince, fakat son derece mühim meseleyi ele alacağız. Çünkü bâzen küçük görünen bir harf, duânın bütün mânâ tertibini açan bir anahtar olur. Bâzen bir durak, yalnız nefesi değil; tevhîdin, ilticânın ve necât talebinin istikâmetini de muhâfaza eder.

ÖRNEK OKUMALAR[7]

Aşağıdaki sesli örnekler, bu yazıda anlatılan dört mânâ durağını uygulamalı olarak göstermek için eklenmiştir. Birinci bölümde özellikle سُبْحَانَكَ / Sübhânek kelimesinin tenzîh şuûruyla, aceleye getirilmeden okunmasına dikkat edilmelidir. Diğer durakların ayrıntılı i‘râb ve mânâ açıklamaları ise sonraki bölümlerde ele alınacaktır.

1. Örnek Okuyuş: خَلِّصْنَا مِنَ النَّارِ
   Sübhânek | yâ lâ ilâhe illâ ent | el-emân el-emân | hallisnâ mine’n-nâr
   [Sesli okuyuş linki buraya eklenecek]

2. Örnek Okuyuş: اَجِرْنَا مِنَ النَّارِ
   Sübhânek | yâ lâ ilâhe illâ ent | el-emân el-emân | ecirnâ mine’n-nâr
   [Sesli okuyuş linki buraya eklenecek]

3. Örnek Okuyuş: نَجِّنَا مِنَ النَّارِ
   Sübhânek | yâ lâ ilâhe illâ ent | el-emân el-emân | neccinâ mine’n-nâr
   [Sesli okuyuş linki buraya eklenecek]

Devam edecek inşâallâh...