Prof. Dr. Musa Kazım YILMAZ
Gıybet Etmemek
1) Hucûrât Suresinin öne çıkardığı adab-ı muaşeretten birisi de müminleri gıybet etmemektir. Çünkü gıybet sosyal nitelikli manevi hastalıkların başında gelir. Kur’an gıybeti ağır bir darb-ı mesel ile yasaklamıştır. Hucûrât Suresinin 12. Ayetinin bir bölümü şöyle: (وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ اَخيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ تَوَّابٌ رَحيمٌ) “Birbirinizi gıybet etmeyiniz. Herhangi biriniz ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? Bak bundan tiksindiniz. Allah’a itaatsizlikten de sakının. Allah tövbeleri çokça kabul etmektedir, rahmeti sonsuzdur.”
2) Gıybet bir insanın, mecbur olmadığı halde bir başkasının arkasında, duyduğunda hoşuna gitmeyeceği şeyler konuşmasıdır.[1] Bu tarif, Resûlüllah’ı (s) şu hadisinden alınmıştır: Bir gün ashabına, “Gıybet nedir, bilir misiniz?” dedi. Ashab, “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. Bunun üzerine Resûlüllah (s), “Kişinin Müslüman kardeşini, hoşlanmayacağı bir şeyle zikretmesidir” buyurdu. Bunun üzerine Ashab, “Eğer söylediğin Müslüman kardeşinde varsa?” dedi. Resûlüllah (s), “Eğer söylediğin onda varsa onu gıybet etmiş olursun; eğe yoksa ona bühtan ve iftira atmış olursun” buyurdu.[2]
3) Hadiste, “kardeşini zikretmendir (anmandır)” ifadesi hem sarih (açık) hem de kinayeli lafızlara şamildir. Başka bir deyimle, ister açık açık anlatsın, ister ima, işaret ve kinaye yoluyla anlatsın, fark etmez. Çünkü gıybetin haram oluşunun asıl sebebi, gıybet edilen kişinin kusurlarını başkasına anlatarak ona eziyet etmektir. Bu iş, anlatım yollarından hangisiyle yapılırsa yapılsın durum değişmez.[3] Gıybetle ilgili lafızlar kişinin bedeniyle, nesebiyle, ahlakıyla, diniyle veya kıyafetiyle ilgili olabilir.[4]
Burada dikkat edilmesi gerek noktalardan birisi de, söylenilen şeyin doğru olduğu takdirde gıybet sayılmayacağının sanılmasıdır. Bu tahmin, insanların en zayıf taraflarını oluşturur. Oysa yukarıda zikrediklen hadisten anlaşılacağı üzere, bir kimse hakkında, hoşlanmayacağı bir şeyi onun gıyabında söylemek, doğru olduğu zaman gıybet, yalan olduğu zaman hem gıybet hem iftiradır. Söylenilen şey yalan olduğunda iki katlı çirkin bir günah işlenmiş olur.
4) Ayette gıybet yapmanın ölü etini yemeye benzetilmiş olması Kur’an’ın belagat ve icazını göstermesi bakımından önemlidir. Zira ayette, gıybetten nefret ettirme hususunda birkaç açıdan mübalağa vardır. Bediüzzaman, ayeti tefsir ederken bu mübalağayı, ayetin belagatine uygun bir belagatle şöyle ifade ediyor:
“Malûmdur, ayetin başındaki hemze, sormak, "âyâ" mâniasındadır. O sormak mâniası, su gibi, ayetin bütün kelimelerine girer. Her kelimede [gıybetle ilgili] bir hükm-ü zımnî (gizli bir hüküm) var.
İşte birincisi, hemze ile der: “Âyâ, sual ve cevap mahâlli olan aklınız yok mu ki, bu derece çirkin bir şeyi anlamıyor?”
İkincisi: يُحِبُّ lâfzıyla der: “Âyâ, sevmek ve nefret etmek mahâlli olan kalbiniz bozulmuş mu ki, en menfur bir işi sever?”
Üçüncüsü: اَحَدُكُمْ kelimesiyle der: “Cemaatten hayatını alan hayat-ı içtimaiye ve medeniyetiniz ne olmuş ki, böyle hayatınızı zehirleyen bir ameli kabul eder?”
Dördüncüsü: اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ kelâmıyla der: “İnsaniyetiniz ne olmuş ki, böyle canavarcasına arkadaşınızı dişle parçalamayı yapıyorsunuz?”
Beşincisi: اَخِيهِ kelimesiyle der: “Hiç rikkat-i cinsiyeniz, hiç sıla-i rahminiz yok mu ki, böyle çok cihetlerle kardeşiniz olan bir mazlumun şahs-ı mânevîsini insafsızca dişliyorsunuz? Ve hiç aklınız yok mu ki, kendi azanızı kendi dişinizle divane gibi ısırıyorsunuz?”
Altıncısı: مَيْتًا kelâmıyla der: “Vicdanınız nerede? Fıtratınız bozulmuş mu ki, en muhterem bir hâlde bir kardeşinize karşı, etini yemek gibi en müstekreh bir işi yapıyorsunuz?”
5) Bediüzzaman’ın ifadelerinde de görüldüğü gibi bu ayet, gıybetin haramlığı konusunda çok güçlü bir üslup seçmiştir. Ayetin nüzul sebepleri olarak çok ilginç rivayetler nakledilmektedir. Bu rivayetlerden birisi şudur:
Selma-ı Fârisî bir seriyye esnasında iki adama hizmet etmekle yükümlüydü. Onlara su temin eder, yemeklerini getirir ve haberlerini Medine’ye ulaştırırdı. Bir gün Selman uyuya kalmıştı; arkadaşları onu aradıklarında bulamamışlardı. Selman’ın uykuda olduğunu görünce de, “Zaten Selman bundan başka bir işe yaramaz; karnını doyurur sonra yan gelip yatar” şeklinde onun aleyhinde konuştular. Nihayet Selman uyandı ve arkadaşlarının azığını almak üzere Resûlüllah’ın (s) yanına gitti. Selam, “Ya Resûlellah, arkadaşlarım azık istiyorlar’” dedi. Resûlüllah (s), “Arkadaşların azığı ne yapacaklar? Onlar karınlarını doyurdular” buyurdu. Selman döndü ve Resûlüllah’ın (s) dediğini arkadaşlarına söyledi. Onlar bu söze anlam veremediler ve hemen Resûlüllah’ın (s) yanına gelerek, “Seni hak ile gönderene kasem olsun ki, şu kadar zamandan beri ağzımıza bir lokma girmedi” dediler. Bunun üzerine Resûlüllah (s), “Siz Selman’ın etini yediniz ya!” buyurdu. Rivayete göre ayet bu hadise üzerine nazil olmuştur.[5]
6) Kurtubî gıybetin kebairden (büyük günahlardan) olduğunu ve ittifakla haram sayıldığını ifade ederken,[6] İmam Gazalî gıybetin sağairden (küçük günahlardan) olduğunu kabul eder.[7] Ancak hadislerden anlaşıldığı kadarıyla, bazı çeşitleri dışında gıybet kebairdendir. Ama İmam Ahmed’in naklettiği bir rivayet, gıybetin sağairden olduğunu gösteriyor. Ebû Bekre anlatıyor: “Biz Resûlüllah (s) ile birlikte bir mezarın yanından geçiyorduk. Resûlüllah (s) iki kabre işaret ederek, ‘Bu ikisi azaptadır. Ancak büyük bir şeyden dolayı azap görmüyorlar. Bevlden ve gıybetten dolayı azap görüyorlar’ dedi.[8]
Gıybetin kebairden olduğunu iddia edenlere göre hadiste geçen “Büyük bir şeyden dolayı azap görmüyorlar” ifadesinin anlamı, “Yapılması zor ve büyük bir iş olan bir şeyden dolayı değil, yapılması kolay, fakat ceremesi büyük olan bir günahtan dolayı azap görüyorlar” şeklindedir. Müfessir Alusî’ye göre gıybetin bazı çeşitleri var ki bunlar en büyük kebairdendir. Evliya ve ulemayı kötü lafızlarla gıybet etmek böyledir.[9]
7) Ayetin sonunda yer alan, (وَاتَّقُوا اللّهَ) “Allah’a itaatsizlikten sakının” kısmı gösteriyor ki, gıybet eden kimsenin derhal tövbe etmesi, hem kendisi hem de gıybet ettiği kardeşi için istiğfarda bulunması gerekir. Fakat gıybet kul hakkı olduğu için ilk fırsatta gıybet ettiği kardeşiyle helalleşmesi gerekir. Nitekim nüzul sebebi olarak zikredilen bir diğer rivayet, helalleşmenin ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. Şöyle ki:
Rivayete göre bir seriyye esnasında Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer’e hizmet eden zat uyumuştu. Onlar hizmetçiyi uykuda görünce, “Bu adamı kaldırın; ne kadar çok uykucuymuş bu!” deyip, azık alması için onu Resûlüllah’ın (s) yanına gönderdiler. Hizmetçi Resûlüllah’ın (s) yanına gelerek durumu bildirdi. Fakat Resûlüllah (s), “Onlara azık yok, onlar azık yediler” buyurdu. Bunun üzerine Hz. Ebû Bekir ve Ömer Resûlüllah’ın (s) yanına gelerek, “Biz ne yedik ki Ya Resûlellah?” dediler. Resûlüllah (s), “Siz kardeşinizin etini yediniz. Nefsim yed-i kudretinde olan Allah’a kasem ederim ki, onun etinin kalıntılarını dişleriniz arasında görüyorum” buyurdu. Bunun üzerine her ikisi, “Bizim için istiğfarda bulun Ya Resûlellah” dediler. Resûlüllah, (s), “O kardeşinize gidin, o sizin için istiğfarda bulunsun” buyurdu.[10]
8) Gıybetin haram olmadığı bazı yerler de vardır. Mesela zalim sultanın arkasında konuşmak, yine açıkça fasıklık yapanın gıybetini yapmak haram değildir. Aynı şekilde tarif için söylenen sözler, keza sana danışan bir kişinin fayda ve zararı söz konusu olduğunda söylenen sözler de gıybet sayılmaz.[11] Bir defasında Fatma bt. Kays adında bir kadın Resûlüllah’ın (s) yanına geldi. Biri Muaviye b. Ebu Süfyân’dan, diğeri Ebu Cehm’den gelen iki evlenme teklifi aldığını ve hangisiyle evlenmesinin daha iyi olacağını Resûlüllah’a (s) sordu. Resûlüllah (s), “Muaviye fakirdir. Ebû Cehm’e gelince, o da karılarını çok döver” buyurdu.[12]
Görüldüğü gibi, bu olayda bir hanımın geleceği söz konusuydu. Kadın Resûlüllah’a (s) danışmıştı. Resûlüllah (s), iki sahabi hakkında, duyduklarında hoşlarına gitmese bile doğru bildiklerini söyledi. Kuşkusuz burada kadının geleceği söz konusu olduğu için söylenenler gıybet değildir.
Bütün bu açıklamalardan sonra gıybetin caiz olduğu yerler hakkında şöyle bir kural koymak mümkündür: “Birisine fayda sağlayacak veya zararı önleyecek bir konuda, yani şeriata uygun bir amaç için gıybet etmek caizdir.”
[1] Rağıb el-Isfahânî, Müfredat, s. 552.
[2] Müslim, Sahih, Birr, 70.
[3] Alûsî, Tefsir, XXVI/158.
[4] Gazalî, İhyau Ulumi’d-Din, III/140; Beyrut, 1356.
[5] İbn Kesir, Tefsir, IV/216; Beyrut, 1987; Alûsî, Tefsir, XXVI/159.
[6] Kurtubî, Tefsir, XVI/337.
[7] Alusî, Tefsir, a.y.
[8] Ahmed b. Hanbel, Müsned, V/36.
[9] Alusî, Tefsir, XXVI/160.
[10] Alusî, Tefsir, XXVI/159.
[11] Kurtubî, Tefsir, XVI/338.
[12] Ebû Davud, Sünen, Talak, 39.
Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve BÜYÜK HARFLERLE yazılmış yorumlar
Adınız kısmına uygun olmayan ve saçma rumuzlar onaylanmamaktadır.
Anlayışınız için teşekkür ederiz.