Değerli dostlar! Bu yazımızda Abdurrahman Nursi’nin 1919’da Kürdistan Dergisi’nde yazdığı makale ve şiirini ele almaya çalışacağız inşaallah.

Kürdistan Dergisi, Kürdistan Gazetesi veya Mecmuası da denilen dergi Bediüzzaman Said Nursi’nin de üyeleri arasında olduğu Kürdistan Teali Cemiyeti’nin çıkardığı neşriyattandır. Kürdistan gazetesinin ilk sayısı 30 Ocak 1919’da çıkmıştır. Başyazarı Arvasizâde Mehmed Şefik’tir. Siyasetten başka her mevzudan bahs edileceği, her lisanda yazılacağı ve haftalık yayınlanacağı ilk sayıda belirtilmektedir.¹ Söz konusu yayının kapak fotoğrafına baktığımızda sadece Kürdistan yazıldığı, gazete, dergi veya mecmua ifadesinin kullanılmadığını görüyoruz. Bu nedenle söz konusu yayından bahsedilirken farklı yazar ve araştırmacılardan kimi gazete, kimi dergi, kimi de mecmua tabirini kullanmaktadır.

Derginin imtiyaz sahibi Üstad’ın ilk dönem talebelerinden olup aynı zamanda Yeni Said Dönemindeki avukatlarından olan Mehmed Mihri Helav (Muhammed Mihri) olduğu gibi Sermuharriri (Başyazar) de yine hem Eski Said dönemi, hem de Yeni Said döneminde Üstad’a talebe olan Seyyid Mehmed Şefik Arvasi’dir. Dergi’de Seyyid Şefik Arvasi, Mehmed Mihri Helav, Abdürrahim Zapsu, Abdurrahman Nursi, Harputlu Ahmed Vehbi, Kadızade Mustafa Şevki, Kemal Fevzi, Emin Feyzi, Abdullah Cevdet vb. kişilerin yazıları mevcuttur. Veysel Aydeniz, derginin ilk sayısının 31 Ocak 1919’da, (28 Rebiül Ahir 1337/ 30 Kanuni Sani 1335) yayınlanmış olduğunu yazmaktadır. Dergi 1921/1922 yılına kadar yayınlanmış olup 37 sayı neşr olmuştur.² Araştırmacı Yazar Seid Veroj’ta yukarıdaki yazarlara ilaveten Abdülvahid, Ahmed Arif, Cano, Mehmed Osman, M. Selim Begi ve başka bazı yazarların dergi de yazdığını belirtir.³

Abdurrahman Nursi’nin 'XÎRET BİKİN MEYÛS NEBİN’, ‘Gayretli olun, ümitsiz olmayın’ başlıklı yazısı derginin 21 Receb 1337/22 Nisan 1919 tarihli 6. sayısında Kürtçe olarak neşredilmiştir. Bir kısmı nesir, bir kısmı da şiirdir.⁴ Söz konusu yazı ve şiir Veysel Aydeniz’in sayfa numarasını verdiğimiz kitabında Kürtçe latinize edilmiş haliyle yayınlandığı gibi İlke Haber Sitesi’nde Reşad Cudi tarafından hem Kürtçe latinize edilmiş hali, hem de Türkçe çevirisi yayınlanmıştır. Risale Haber Sitemiz’in yazarlarından Mehmet Selim Mardin söz konusu yazı ve şiirin Türkçe çevirisine önceki yıllarda bir yazısında yer vermiştir.⁵

Reşad Cudi, makale ve şiir ile ilgili “Güzel Bir Tevafuk” başlığıyla şöyle bahseder: “Abdurrahman Nursi, bu şiirinde “Doksan sene sonra, ancak belki uyanırız” diyor. Nursi’nin bu şiiri doksan üç sene sonra elimize geçti ve bu buluş ve tercüme tam Üstad Bediüzzaman’ın vefat ettiği gün olan 23 Mart’a (2012) denk geldi. Abdurrahman Nursi’nin temenni ettiği uyanışın millete mal olması temennisiyle ruhu kabrinde şad olsun. 

Önemine binaen Nursi’nin bu yazı ve şiirini Kürtçe de latinize ederek ve Türkçeye çevirerek yeniden yayımlıyoruz. 

XÎRET BİKİN MEYÛS NEBİN

Di vê herba umûmî da, ji herkesî xudan-zerertir em in. Em perîşan, sergerdan bûn. Mal (û) mulkêt me ji destê me çû. Digel wê qasê kes li me nabite xwoyî û merhemeta kesî bi me naêt.

Madem ku we ye divê em bi xwe li xwe bibine xwoyî û di nav xwo da jî îttîhad bikin. Qe nebit ji emsalê xwo paş ve nemînin. Me’lûmê we ye îro herkes ji bo milletê xwo dixebite. Lazim e em ji xelqê zehftir bixebitin, xîret bikin, da wekû çarek (û) riyekê ji bo xwe bibînin. Divê em her yek xwe ji ya dî mezintir nezanin û em hemî Kurd lazim e bihev re merbût bin ku tu kes û tu hîle me ji hev nekit. Hingav dê serfirazî bibûrînin û meqsûda me jî bihewlillah dê hasil bit. 

Reşad Cudi, bu bölümün tercümesini de şu şekilde veriyor:

“GAYRETLİ OLUN, ÜMİTSİZ OLMAYIN”

Bu umûmî harpte herkesten daha fazla zarar gören bizleriz. Biz perişan ve sergerdan olduk. Bizim mal ve mülkümüz elimizden çıktı. Buna rağmen hiç kimse bize sahip çıkmıyor ve kimse bize merhamet etmiyor. Madem öyledir, bizim kendi kendimize sahip çıkmamız gerekir ve kendi aramızda birlik olmamız gerekir. Hiç olmazsa emsallerimizden geri kalmayalım. Bildiğiniz gibi bugün herkes kendi milleti için çalışıyor. Bizim diğer milletlerden daha fazla çalışmamız ve gayret göstermemiz lazımdır. Ta ki kendimize bir çare ve bir yol bulalım. Bizden her birimiz kendisini bir diğerinden daha üstün bilmemelidir ve biz tüm Kürtlerin birbirimize bağlı olması lazımdır. Ta ki  hiç kimse ve hiçbir hile bizi birbirimizden ayırmasın. O zaman serfiraz bir şekilde yaşayacağız ve bizim maksûdumuz bihavlillah (Allah’ın yardımıyla) yerine gelecektir.

Abdurrahman Nursi’nin bu yazısındaki Kürtçe şiir de şu şekildedir:

Ey bira îro’j mera lazim ku em xîret bikin
Nav xo da çendek miran, pîsan ji nav xo dûr bikin

Firset e îro ji bo me lazim e meyûs nebin
Lewre ye’s duşmanê xedar e bi hîlê wer nebin 

Şêrê xîret bend bikin her çar teref baxê gulan
Darê ku nîne di nav kund jî di şûna bulbulan 

Hûn hişyar bin ey bira meydane xalî kes niye
Hûn nekin sistahî lewra ger şecaet me heye

Em mehû bûn em zelîl bûn em perîşan hali bûn
Em li xwo nebne xweyî dê daîma d’ vî halî bin

Îde ye îro ji bo me ger terîqê em bizanin
Lazim e em îttîhad kin muttefîq bin ser zemîn 

Da wekû d’ vê firsetê da îstîfadek em bikin
Milletê xo yan jî millîyetê em hişyar bikin 

Hûn bikin mêze li xelqê xelq çi awayî dikin
Hem ji bo millet ji bo dînê xwo ew xidmet dikin 

Meznekî j’ bo xwo bizanin em hemî pey ve biçin
Şaş nekin da ku riya xwo em di newmê da neçin 

Hûn dizanin vê hewa newmê da em xafil bibin
Piştî nehwêd salê dî paşê dibe hişyar dibin 

Şiirin Türkçe tercümesi de şu şekildedir:

Ey kardeş bugün bize lazım olan gayret etmektir.
Aramızdan bir kısım leş ve kötüleri uzaklaştırmalıyız.

Bugün bizim için fırsattır, ümitsiz olmayalım.
Çünkü ümitsizlik tehlikeli düşmandır, hileye gelmeyelim.

Gayret kılıcını kuşanın, her dört taraf gül bahçeleri.
Ağacın olmadığı yerde, bülbül yerinde baykuş.

Siz uyanın ey kardeş, meydan boş kimse yoktur.
Siz hiç gevşemeyin, varsa eğer bizde yiğitlik.

Biz mahvolduk, zelil olduk ve perişanhal olduk.
Kendimize sahip çıkmazsak, her daim bu durumda oluruz.

Bayramdır bugün bize, eğer yolu bilirsek.
Lazımdır bize birlik, yeryüzünde müttefik.

Ta ki bu fırsattan istifade edelim.
Milletimizi veya milliyeti uyandıralım.

Bakın siz halka, halk nasıl yapıyor.
Hem millet hem dinleri için çalışıyor. 

Kendiniz için bir lider bilin, gidelim hepimiz arkasından.
Ta ki yolumuzu şaşırmayalım, uykuya dalmayalım.

Bilirsiniz, bu uyku sersemliğinde gafil olursak biz,
doksan sene sonra, ancak belki uyanırız. 

Reşad Cudi bu şiiri aldığı kaynağı şu şekilde vermektedir: “*Govarî Kurdistan 1919-1920 Estenbol, (Amadekar: Ferhad Pîrbal, (cih û sala çapê ne diyar e), r 93.”⁶ Türkçesini şu şekilde verebiliriz: “Kürdistan Dergisi” 1919-1920) İstanbul, (Hazırlayan: Ferhad Pirbal, basım yeri ve tarihi belli değildir), sh. 93”

Yazar Mehmet Selim Mardin de yazı ve şiirden sonra şu yorumu yapar: “Abdurrahman şiirinde ayrıca müsbet milliyetin temin edeceği birlik ve beraberlik ruhunu dile getirerek eğer uyumaya devam edip gafil davranılması halinde; ancak doksan sene sonra uyanabileceğimizi ifade eder. Bediüzzaman amcası da on sene evvel telif ettiği Münazarat adlı eserinde Meşrutiyetin önündeki mâniaların temizlenmemesi ve tembellik gösterilmesi halinde Meşrutiyetin cemalinin görülebilmesi için yüzyıl geçmesi gerektiğini dile getirmiştir.”⁷

Abdurrahman Nursi Ağabey, yazı ve şiirde görüleceği gibi Kürtlere her daim gayret sahibi olup, ümitsizliğe düşmemelerini, din ve milliyetleri için çalışmalarını tavsiye ediyor. Çünkü Kürtlerin Birinci Dünya Savaşı’nda herkesten daha çok zarar gördüklerini, kimsenin kendilerine merhamet etmediklerini, Kürtlerin bir olup, bir lider çevresinde toplanarak dertlerine çare ve yol bulmaları gerektiğini söylüyor.

Abdurrahman Nursi’ye Cenab-ı Hak’tan rahmet niyaz ederken, kendisi ile ilgili bir sonraki yazıda buluşmak dileğiyle Allah’a emanet olunuz. Selam ve dua ile.

Dipnotlar:
1. Bilal Altan, Kürdistan Teali Cemiyeti, Mardin Artuklu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınları, Mardin 2017, sh. 191-192 (Doktora Tezi Pdf)
2. Veysel Aydeniz, Seyyid Şefik Arvasi, Nubihar Yayınları, İstanbul 2013, sh. 39-40
3. Seid Veroj, Portreyên Şophiştî – I, Weşanên Dara, İstanbul 2019, sh. 192
4. Aydeniz, sh. 132-133
5. Mehmet Selim Mardin, Bediüzzaman’ın yeğeni ve manevi evladı Abdurrahman Nursi, Risale Haber, 14 Mart 2021; https://www.risalehaber.com/bediuzzamanin-yegeni-ve-manevi-evladi-abdurrahman-nursi-23031yy.htm
6. Reşad Cudi, Abdurrahman Nursî'nin 1919 yılında yazdığı Kürtlere mesaj niteliğindeki yazı ve şiiri, İlke Haber, 27. 03, 2012; https://www.ilkehaber.com/haber/bediuzzamanin-yegeninden-kurtlere-asirlik-mesaj-gayretli-olun-umitsiz-olmayin-21348.htm
7. Mardin, A. g. m.