İnsana; varlığı, dolayısıyla kendi varlığını tanıma yolculuğunda, kilometre taşı olarak karşısına çıkabilecek üç yol vardır. İnsan, yaşamına yön verecek bir gerçeği ararken felsefe, bilim veya din ile bir yol arar. Felsefe ile ilerlemek, iğne ile yerin altında yol almak gibidir. Bilimle yola çıkmak, düz yolda yürümek gibidir. Dinle veya sanatla gitmek ise gökyüzünde uçarak yol olmak gibidir. Felfese eşliğinde yürüyen toprağın altındaki dağları, taşları kırmak zorundadır. Bilimle giden önündeki denizleri aşmak zorundadır. Din ile giden ise havada hayal hızında yol alır.
Gerçekte insanın kendi iç gerçekliğini tanımasında en önemli araç iç yolculuk. Ürettiği bir teknolojik ürün, hikaye, şiir, müzik, resim, el sanatı veya onu hayata sıkı sıkıya bağlayan bir aşk onu kendinin farkına vardırabilir. Bu vesileyle kendini keşfedebilir veya fethedebilir. Bunlar insanın kendini üreterek doyuma ulaşmasıdır.
Bazen de insan kaybederken kazanabilir. Başkasını fiziken veya manen kaybederek de kendini kazanabilir, kendini keşfedebilir. Aşk, insanın kendisini karşısındakinin aynasında seyretmesidir. Ayna kırıldığında gerçekle yüzleşmek zorunda kalır. Kendisini hayattan koparan bir aşk burada en önemli kırılma noktasıdır. Sevilmeyi ve sadakat gösterilmeyi beklediği kişinin onu sevmemesi veya ona sadakat ve vefa göstermemesi veya terk etmesi onda kalıcı ruhsal hasarlar bırakabilir. Buna karşın, bu kırılma fay hatlarının boşalması gibi kişiyi yeni menzil arayışlarına, kendi içine dönmesine de vesile olabilir. Tasavvuftaki Leyla’dan geçip Mevla’ya varma faslı bunu anlatır. Ne var ki bu yol çok uzun ve zordur. Bir çok kişi Leyla’nın dizlerinden ayrılıp da Mevla’nın, kendi iç gerçeğinin menziline varamaz. Yine de Yunus Emre, Mevlana gibi nice derviş dünyanın faniliğini acı tecrübelerle kavrayabilmiş, varlık üzerindenki fena ve fani mührünü algılabilmiş, dolayısıyla, bu gizemli ve girdaplı yolları aşabilmiş, aynayı bırakıp hakiki surete tabi olabilmiştir.
İnsanı yaşama bağlayan, hayatla bağ kurmasını sağlayan şeylerden birisi de sevdikleridir. Sevdiklerinden birinin kaybı, vefatı, bir sevgili veya dost ilişkisinin tükenişi veya alışageldiği bir durumun sonlanması derin iç sarsıntılar geçirmesine sebep olabilir. Bütün bunlar vesilesi ile de insan kendisini ve hayatı daha gerçekçi şekilde tanıyabilir.
Allah’ı ve varlığı tanımak, kendini tamamlamaya çalışmak için felsefeye, bilime, sanata veya dine dönen insan, kader meleklerinin yazdığı kader kitabını okumalı, kendi hayatını kendi kelimelerinde bulmalı, kaderin takdir ettiği sözleri kendi kalemiyle alınyazısına dökmeli. Bu yazı; şiir, hikaye, roman, müzik, mimari yapı veya el sanatı şeklinde olabilir.
Evet, insan, cisminde varlık bulan duygularını dışa vurarak, başkasına yansıtarak kendi varlığını tanıyabilir. Bu, birine aşık olarak, birine dostane bağlanarak, dini ve manevi bir hakikat yolculuğu olarak bir şeyhe, pire, erene, evliyaya, rahibe, azize, azizeye, nihayet peygambere bağlanarak gerçekleşebilir. Ama en zoru, bir musibetle karşılaştığımız andaki kendimizi tanımak halidir. Zira bu durumda çoğu kişi kazanma kuşağında kaybedenlerdendir.
Hayat musibetlerle tasaffi eder, saflaşır, berraklaşır. Acı, bize kendimizi, gerçekliğimizi tanımamız açısından büyük bir imkan verir. Birinden istediği sevgiyi ve ilgiyi görmeyen kişi zamanla başka birine, nesneye veya varlığa yönelebilir veya birisi o an için ona çok anlamlı gelse de zamanla anlamı içinde buharlaşmış olabilir. Sevdiklerimiz, sevme duygumuz değişebilir. Bağlandıklarımız değişebilir. Dahası bağlanma nedenlerimiz değişebilir. Bunlar ikame edilebilir, yerine konulabilir şeylerdir. Bir şeyhte aradığını bulamayan bir başka şeyhe bağlanabilir. Veya bir şeyhe bağlanma ihtiyacını içinden tamamen atabilir. Bir kadına bağlanan, zamanla bağlanma ihtiyacını tamamen kaybedebilir veya bir başkasına bağlanabilir ama acı öyle değildir.
İnsanın bir tane babası ve annesi vardır. Onların yerine koyabileceği bir şeyi yoktur. Asıl zoru ise evlattır. İnsanın, evladı yerine koyabileceği hicbirşeyi yoktur. Eşin yeri dolar da evladın yeri dolmaz. Bundandır ki sevinçler, mutluluklar değil; acı, insanı en güzel şekliyle tarif eder. Akrabalarından birinin kaybını yaşıyan o an acziyetini, güçsüzlüğünü, varlığa ve ölüme hükmedemeğini idrak eder. Evet kulluğun, insanlığın, sanatın özü; insanın acizliğini fark etmesi ve kaderin altı çizili sözlerine teslim olmaktır.
Günümüzde insanlar iman ediyorlar, mümin oluyorlar ama gerçek anlamda teslim olamıyorlar, Müslüman olamıyorlar. İmanın gereği olarak birine bağlanabiliyorlar, sevebiliyorlar ama sahip oldukları birşeyi kaybettiklerinde sabrederek tam manasıyla teslim olamıyorlar, böylece kendilerini tamamlayamıyorlar, kamil insan olamıyorlar; Yunus Emre, Mevlana, Bediüzzaman, Sezai Karakoç gibi insanlar olamıyorlar, onların çok çok uzağında kalıyorlar.
Şimdi yol, üç değil, iki görünüyor. Hakikati keşfetmek, kendimizi fethetmek için ya Yunus, Mevlana, Bediüzzaman ve Sezai Karakoç gibi tam manasıyla varlığı Yaratan’a teslim olacağız ve böylece varlığı teslim alacağız veya felsefe oyunlarıyla, bilim kurgularıyla hayatın oyuncağız olacağız, heder olup gideceğiz.