Külliyyât-ı Hams’ta Cins ve Nev‘ Münasebeti

Bir önceki dersimizde külliyyât-ı hamsın beş unsurunu tanıdık: cins, nev‘, fasıl, hâssa ve araz-ı âm. Şimdi bunlardan ilk ikisinin, cins ile nev‘in birbirine nispetini ele alıyoruz. Bu ayrım, yalnız kelimeleri tasnif etmeye değil, doğru tarif yapmaya da hizmet eder.

Süllem’in mantık tertibinde konu

Küllî, mefhumu itibarıyla birçok ferde yüklenmesine engel bulunmayan mânadır. Cins ile nev‘, küllînin iki ayrı işlevini gösterir. Bu derste Süllem’in ilgili beyti ve Kızıl Îcâz haşiyesinin lafzî karşılaştırması tamamlanmadığından doğrudan metin nakli yerine klasik mantık çerçevesinde açıklama yapıyoruz.

Cins nedir?

Cins (جِنْسٌ), hakikatleri farklı türler arasında ortak olarak söylenen küllîdir. Klasik örnekte «hayvan» (حَيَوَانٌ), insan ve at için cinstir. Burada «hayvan» kelimesi gündelik dildeki dar kullanımından farklı, canlılık ve duyumla ilgili klasik mantıkî anlamıyla kullanılır.

Nev‘ nedir?

Nev‘ (نَوْعٌ), mahiyet bakımından bir olan fertlere yüklenen küllîdir. «İnsan» (إِنْسَانٌ), Ali, Ayşe ve diğer insan fertleri için nev‘dir. Cins farklı mahiyetleri bir ortaklıkta toplarken nev‘ aynı mahiyeti taşıyan fertleri bir arada düşünmemize imkân verir.

Nispet değişince kavramın vazifesi de değişir

«İnsan» kavramı tek tek fertlerine nispetle nev‘dir. «Hayvan» ise insan ve at gibi türlere nispetle cinstir. Öyleyse cins ve nev‘in ayrımı, yalnız bir kelimenin geniş veya dar olmasına indirgenemez; kavramın hangi mahiyetlere ve hangi fertlere nispet edildiği de dikkate alınır. Klasik mantıkta izafî nev‘ ve hakikî nev‘ gibi daha ince ayrımlar da vardır; bunlar ileride ayrıca ele alınabilir.

Tarif ve insaf

«İnsan hayvandır» ifadesi ortak cinsi bildirir; fakat insanı aynı cinsteki diğer türlerden ayıran hususu tek başına göstermez. Bu sebeple tarifte cinsin yanında ayırıcı fasıl aranır. Mantık bize bir ortak özelliği, ayırıcı özellik sanmamayı öğretir.

Risale-i Nur ile düşünce bağı

Risale-i Nur’daki temsil ve muhakemeleri okurken umumî bir vasıfla hususî bir hakikati karıştırmamak önemlidir. Burada yapılan bağlantı, belirli bir risaleden lafzî nakil değil, mantıkî okuma usulünün tatbikidir.

Günlük tatbik

İki insanın aynı mesleğe veya aynı topluluğa mensup olması, onların bütün özelliklerinin aynı olduğu anlamına gelmez. Ortak vasıfla şahsî hususiyeti ayırmak hem sağlam muhakemenin hem insafın gereğidir.

Netice

Cins ortak mahiyet unsurunu, nev‘ ise mahiyeti bir olan fertlerin birliğini gösterir. Doğru tarif, ortaklığı da farklılığı da yerli yerine koymakla mümkün olur.

Kaynak ve tahkik notu: Abdurrahman el-Ahdarî, es-Süllemü’l-Münevrak, külliyyât-ı hams bahsi; Bediüzzaman Said Nursî, Kızıl Îcâz; Molla Abdülmecid Nursî, ilgili şerh. İlgili beyit ve haşiyeler kaynak nüshayla lafzen karşılaştırılmadığından Üstad’a veya şârihe doğrudan söz isnat edilmemiştir. Yayından önce lafzî tahkik gereklidir.