Niyet, Maksat ve Nefis Beyannamesi

Yazı dizimizde ihlas bahsine devam etmekte iken hafta sonu yaşadıklarımdan sonra bu yazıyı yazmak, geçen haftaların bir tekrarı gibi olsa da nefsime bir ikaz niteliği taşımakta beraber siz okuyucularımla paylaşmaktır. Insan tüm duyu, duygu ve hislerle esma tecellilerine muhatap olması haysiyetiyle ve Dünya; Esmâ-I İlâhiye’nin ilimden kudrete, kudretten ilme geçiş yeri, zıtların hikmetlerinden dolayı iniş çıkışların yaşandığı bir mekan. Musibetler, olumsuz davranışlar ister istemez duygu, düşünce ve fikirler değişiyor. Değişimde Üstad’ımın şu düstur yol gösterici oluyor. “bir gün adâvete değmeyen bir şeye, bir sene kin ve adâvetle mukabele etmeyi hangi insaf kabul eder; bozulmamış hangi vicdâna sığar?Hâlbuki, mü'min kardeşinden sana gelen bir fenâlığı, bütün bütün ona verip onu mahkûm edemezsin. Çünkü:

Evvelâ: Kaderin onda bir hissesi var. Onu çıkarıp o Kader ve Kazâ hissesine karşı rızâ ile mukàbele etmek gerektir.

Sâniyen: Nefis ve şeytanın hissesini de ayırıp, o adama adâvet değil, belki nefsine mağlup olduğundan acımak ve nedâmet edeceğini beklemek.

Sâlisen: Sen kendi nefsinde görmediğin veya görmek istemediğin kusurunu gör, bir hisse de ona ver.

Sonra bâkîkalan küçük bir hisseye karşı, en selâmetli ve en çabuk hasmını mağlup edecek af ve safh ile ve ulüvv-ü cenaplıkla mukàbele etsen, zulümden ve zarardan kurtulursun. Yoksa, sarhoş ve dîvâne olan ve şişeleri ve buz parçalarını elmas fiatıyla alan cevherci bir Yahudî gibi, beş paraya değmeyen fânî, zâil, muvakkat, ehemmiyetsiz umûr‑u dünyeviyeye; güyâ ebedî dünyada durup ebedî beraber kalacak gibi şedîd bir hırs ile ve dâimî bir kin ile, mütemâdiyen bir adâvetle mukàbele etmek, sîga‑i mübâlağa ile, bir zalûmiyettir veya bir sarhoşluktur. Ve bir nev'i dîvâneliktir.İşte, hayat‑ı şahsiyece bu derece muzır olan adâvete ve fikr‑i intikama – eğer şahsını seversen – yol verme ki, kalbine girsin. Eğer kalbine girmiş ise, onun sözünü dinleme. Bak, hakikat‑bîn olan Hâfız‑ı Şirâzî’yi dinle: “Dünya öyle bir metâ değil ki, bir nizâa değsin.” Çünkü, fânî ve geçici olduğundan, kıymetsizdir. Koca dünya böyle ise, dünyanın cüz'î işleri ne kadar ehemmiyetsiz olduğunu anlarsın! Hem demiş: “İki cihanın rahat ve selâmetini iki harf tefsir eder, kazandırır: Dostlarına karşı mürüvvetkârâne muâşeret ve düşmanlarına sulhkârâne muâmele etmektir.”

Biz birliği hangi anlayışla istiyoruz? Hangi ölçülere göre hareket ediyoruz? Savunduğumuz ilkeleri kendi hayatımızda ne ölçüde uyguluyoruz? Maksadımız başkalarını yargılamak, birilerini eksik veya kusurlu ilan etmek değildir. Öncelikle kendi muhasebemizi yapmak; sonra aileden topluma, bireysel ilişkilerden ortak hizmet alanlarına kadar davranışlarımızı yeniden değerlendirmektir. Bir davranışı değerlendirirken ölçümüz nedir? İlkeyi uygularken adaletli, tutarlı ve ölçülü davranabiliyor muyuz; yoksa aynı davranışı kişiye, gruba veya menfaate göre farklı mı değerlendiriyoruz?

Bu sebeple davranışlarımızı bir hakikat ölçüsüne, mihenge vurmalıyız. Bu ölçü, şahısların konumuna, makamına veya gücüne göre değişmemelidir. Çünkü haklı olmak, güçlü olmayı gerektirmediği gibi güçlü olmak da haklı olunduğunu göstermez. Usûl ve esas birlikte yürümelidir. Doğru bir esası savunmak, o esasa ulaşmak için kullanılan her yöntemi doğru hâle getirmez. Hakkı gözetirken yöntemimiz de hakka, adalete ve hukuka uygun olmalıdır. Ölçüsüz denetim baskıya; usûlsüz değişim ise yeni haksızlıklara dönüşebilir.

Önemli olan, hakikatin yanında durabilmek ve kendi yanlışlarımızı da aynı cesaretle görebilmektir. Bir fikrin veya hareketin doğruluğu, onu savunanların hatasız olmasına bağlı değildir. Asıl güven, yanlışların kabul edilmesi ve düzeltilmesiyle oluşur. Öz eleştiri, kendimizi değersizleştirmek veya sürekli suçlamak değildir. Gelişmenin ve güven oluşturmanın şartıdır. Hatasını kabul edebilen insan, başkasının eleştirisini de bir tehdit olarak görmez. Böylece karşılıklı güvenin zemini oluşur. Niyetimizi, yöntemimizi, kararlarımızı ve sonuçlarımızı adalet terazisinde değerlendirmektir. Haklı olmak, güçlü olmayı; güçlü olmak da haklı olmayı gerektirmez. Bir düşüncenin doğruluğu, onu savunanın gücüyle değil, delili ve adaletiyle ölçülür. Haklı olduğunu düşünen kişi de başkasının hukukunu çiğneme, susturma veya tahakküm kurma hakkına sahip değildir.

İttihad-ı İslâm’ın öncelikli ihtiyaçlarından biri de budur. Birbirimize karşı açık, dürüst ve adaletli olabilmek. Güvenin olmadığı yerde dayanışma, dayanışmanın olmadığı yerde de kalıcı bir birliktelik kurmak mümkün değildir. Değişimi hem kendi iç dünyamızda hem de çevremizde gerçekleştirmek istiyorsak, bunun hangi kanunlara, ilkelere ve hukuka dayanacağını açıkça belirlemeliyiz. Değişim arzusu tek başına yeterli değildir; değişimin yönü, yöntemi, sınırları ve denetlenebilirliği de önemlidir. Adalet, hakkaniyet, ehliyet, liyakat, emanet ve kul hakkı bu zeminin vazgeçilmez ölçüleridir.

Meşveret de yalnızca dış dünyaya, kurumlara veya topluluklara yönelik bir yöntem değildir. İnsan önce kendi içinde aklı, vicdanı, kalbi ve tecrübesi arasında bir muhasebe ve istişare disiplini geliştirmelidir. Dış dünyada ise meşveret; farklı görüşleri dinlemeyi, delilleri değerlendirmeyi, ortak aklı aramayı, kararların sorumluluğunu paylaşmayı ve farklı görüşlerin hukukunu korumayı gerektirir. Meşveret, önceden verilmiş bir karara onay toplama usulü değil; hakikati birlikte arama ahlâkıdır.

Bugün İslâm coğrafyasında yaşanan acılar karşısında kendimize daha ciddi sorular sormalıyız. Filistin’de, Arakan’da, Azerbaycan’da ve dünyanın farklı bolgelerinde müslümanların maruz kaldığı zulüm, işkence ve mağduriyetler karşısında yalnızca üzüntümüzü ifade etmekle yetinmemeliyiz. Müslümanların yaşadığı sıkıntılar karşısında nasıl bir tavır ortaya koyuyoruz? Bu acıları gerçekten hissedebiliyor muyuz? Hissediyorsak neden ortak ve etkili bir dayanışma ortaya koymakta zorlanıyoruz?

Resûlullah’ın müminleri birbirlerine merhamet ve şefkatte bir bedenin organlarına benzeten hadisi, bu sorumluluğu güçlü biçimde hatırlatır. Bedenin bir uzvu rahatsızlandığında diğer uzuvlar da onun acısına iştirak eder. Öyleyse bir uzvumuz yaralandığında neden bütün bedenimizle harekete geçemiyoruz? Neden acıyı hissediyor fakat bu hissi ortak bir sorumluluğa ve fiilî dayanışmaya dönüştürmekte zorlanıyoruz? Bir coğrafyada yaşanan acı, başka bir yerdeki Müslümanın vicdanında ve davranışında nasıl karşılık bulmalıdır? Bu benzetme, yalnızca duygudaşlık değil; imkân nispetinde dua, doğru bilgiye ulaşma, mazlumun sesini duyurma, hukukî ve insani yardım yollarını destekleme ve ortak kapasite oluşturma sorumluluğunu da düşündürür.

Duyarsızlığın sebepleri arasında çaresizlik hissi, bilgi kirliliği, gündem yorgunluğu, ümitsizlik, grup taassubu, güven eksikliği ve ortak hareket edememe bulunabilir. Bunları yalnızca başkalarının kusuru olarak görmemeliyiz. Her birimiz kendi imkânımızı, ihmalimizi ve katkı sunabileceğimiz alanları sorgulamalıyız. Çözüm; duyguyu doğru bilgiyle, duayı meşru ve etkili gayretle, bireysel çabayı güvenilir iş birliğiyle birleştirmektir.

Bir başka meseleyi de kendimize sormamız gerekiyor: Tek başına küçük görünen imkânlar, yan yana geldiklerinde nasıl büyük bir kuvvete dönüşebiliyor? Üç tane “1” yan yana geldiğinde 111 gibi büyüyen bir sayı ortaya çıkıyor. Bu, elbette matematiksel bir işlem değil; birlikteliğin meydana getirdiği potansiyeli anlatan sembolik bir örnektir. Öyleyse neden bazen iki insan bile ortak bir maksat etrafında buluşamıyor? Neden aynı hakikate inanan, aynı davayı önemseyen insanlar güçlerini birleştirmek yerine birbirlerinden uzaklaşabiliyor?

Bunun sebeplerin arasında enaniyet, şahsî menfaatleri ortak gayenin önüne geçirmek, farklılıkları zenginlik yerine ayrılık sebebi saymak, güven eksikliği, başkasının başarısını kabullenememek, görev ve sorumluluk paylaşımındaki yetersizlik ve meşveret kültürünün yeterince gelişmemiş olması sayılabilir. Bazen herkes hizmet etmek istiyor; fakat herkes kendi yöntemiyle, kendi çevresiyle ve kendi öncelikleriyle hareket etmek istediği için ortak bir kuvvet meydana gelemiyor. Böylece ayrı ayrı gayretler ortaya çıkıyor, fakat bu gayretler birbirini tamamlayan bir güce dönüşemiyor.

Sonuçta emekler dağınık kalıyor, imkânlar verimli kullanılamıyor, güven zedeleniyor ve ortak hedeflere ulaşmak zorlaşıyor. Daha da önemlisi, birliktelik içinde ortaya çıkabilecek sinerji kayboluyor. Oysa mesele yalnızca aynı yerde bulunmak değil; aynı maksada yönelmek, birbirinin eksiğini tamamlamak, sorumluluğu paylaşmak ve gerektiğinde kendi şahsî tercihini ortak hayrın önüne geçirmemektir.

Bediüzzaman Said Nursî’nin şahs-ı mânevî anlayışı bu noktada önemli bir ölçü sunar. İhlâs, sadakat ve tesanüd (dayanışma), bu mânevî yapının güçlenmesinde birbirini tamamlayan esaslardır. İhlâs, gayeyi şahsî çıkarlardan arındırır; sadakat, o gayeye bağlılığı ve devamlılığı sağlar; tesanüd ise fertlerin kuvvetlerini birbirine ekleyerek ortak bir hizmet kuvveti meydana getirir.

Burada özellikle dayanışmanın üzerinde durmalıyız. Çünkü ihlâslı ve sadık insanlar bulunabilir; fakat birbirlerinin kuvvetinden istifade etmeyi, birbirlerinin açığını kapatmayı ve ortak sorumluluk üstlenmeyi başaramazlarsa, bu özellikler toplumsal ölçekte beklenen neticeyi meydana getirmekte yetersiz kalabilir.

Öyleyse çözüm, yalnızca birlik çağrısı yapmak değildir. Öncelikle ortak gayeyi şahsî hesapların önüne koymalı; meşveretle karar almalı; görevleri kabiliyet ve imkânlara göre paylaşmalı; birbirimizin başarısını kendi başarımız bilmeli; farklılıklarımızı çatışma sebebi değil, birbirimizi tamamlama imkânı olarak görmeliyiz. Güven, şeffaflık, istişare ve karşılıklı sorumluluk bu dayanışmanın zemini olmalıdır. Herkesin her işi yapmaya çalışması yerine, herkesin yapabileceği işi üstlenmesi ve bu çalışmaların ortak bir hedefte buluşması gerekir. Birbirine güvenen, birbirinin hukukunu koruyan, birbirinin başarısıyla sevinen ve ortak gaye uğrunda dayanışma gösterebilen insanların meydana getirdiği mânevî birliktelige manevi ruhlar da alkışlar.

Bediüzzaman’ın hayatında ve hizmet anlayışında dikkat çeken önemli hususlardan biri, karşılaştığı büyük meseleleri yalnızca seyretmekle yetinmemesi, imkânları ölçüsünde çözüm için harekete geçmesidir. Yangın karşısında söndürmeye koşan insanın tavrı, bu sorumluluk anlayışını anlatan güçlü bir örnektir.

Peki, Bediüzzaman’ı kendimize rehber kabul ettiğimizi söylediğimiz hâlde, onun bu sorumluluk anlayışını hayatımıza ne ölçüde taşıyabiliyoruz? Bir yangın gördüğümüzde gerçekten söndürmeye mi koşuyoruz, yoksa yangının sebeplerini tartışmakla mı yetiniyoruz?

Bunun sebeplerini de cesaretle konuşmalıyız. Sorunları çok iyi analiz ediyor, fakat çözüm için gereken adımları atmıyoruz. başkalarının harekete geçmesini bekliyor, bazen de kendi imkânlarımızın yetersiz olduğunu düşünerek sorumluluktan uzaklaşıyoruz.

Oysa her insanın yapabileceği bir şey vardır. Önemli olan, imkânlarımızı doğru değerlendirmek, görevimizi belirlemek ve ortak gayeye katkı sunmaktır. Herkesin aynı işi yapmasını beklemek değildir. Herkesin kabiliyetine ve imkânına göre sorumluluk üstlendiği; meşveretle yön belirlenen, görevlerin ehil kişilere verildiği, hesap verebilir ve şeffaf bir iş birliği zemini kurmaktır. Birinin duası, diğerinin ilmi, bir başkasının emeği, imkânı veya meslekî uzmanlığı ortak gayeye katkı sunabilir. Önemli olan, bu katkıların birbirini tamamlamasıdır.

Bu beyanname, birilerini suçlamak veya geçmişin hesabını sormak için değil; öncelikle kendimizi sorgulamak, eksiklerimizi görmek ve daha sağlam bir birliktelik zemini oluşturmak için önce kendimizi denetlemeye; başkalarından beklediğimiz adaleti önce kendi davranışlarımızda göstermeye; eleştiriyi yıkıcı bir hüküm olmaktan çıkarıp ıslah edici bir muhasebeye dönüştürmeye davettir. Maksadımız, farklılıkları yok sayan bir birlik değil; ortak değerler ve adalet ölçüleri etrafında farklılıkları yönetebilen, güven üretebilen ve birlikte iş görebilen bir toplumsal zemin oluşturmaktır.

İttihad-ı İslâm’a giden yol, önce insanın kendi iç dünyasında başlar. Niyetin düzelmesi, ihlâsın kazanılması, güvenin inşa edilmesi, sadakatin korunması, dayanışmanın geliştirilmesi ve ortak sorumluluk bilincinin yerleşmesi uhuvvet ve müspet hareket gibi esaslarla gündelik hayatta karşılığı bulunan bir sorumluluk hâline getirmek. Bu yolculukta ilk muhatabımız başkaları değil, kendimiziz. Çünkü değişim, insanın kendi payına düşen sorumluluğu görmesiyle başlar.

Bu yolculukta bize düşen, Bediüzzaman Said Nursî’nin son ders ve vasiyetlerinde ısrarla üzerinde durduğu müspet hareket ölçüsünü esas almaktır. Müspet hareket; haksızlık karşısında sessiz kalmak veya zulme rıza göstermek değil, hak ve adalet çizgisinden ayrılmadan ıslah edici, yapıcı ve sonuç alıcı bir gayret ortaya koymaktır. Yıkmak yerine tamir etmeyi, ayrıştırmak yerine birleştirmeyi, şahsî tepki yerine hakkaniyeti, ümitsizlik yerine sorumluluk ve sebatı tercih etmektir.

İttihad-ı İslâm’a giden yolda ölçümüz, maksadımızın doğruluğu kadar yöntemimizin de meşruiyeti, adaleti ve kardeşlik hukukunu koruması olmalıdır. Öyleyse bu yazı dizisini, önce kendimizi düzeltme, ardından çevremizde hayırlı bir değişime vesile olma niyetiyle sürdürelim. Çünkü müspet hareket, birliğin yalnızca hedefi değil, ona yürürken takip etmemiz gereken ahlâkî yoldur.

Devam edecek