İnsan, kâinatta mütecelli bütün esma-i ilahiyeye cami bir liste, Ehadiyet cihetiyle keyfiyetli bir fihriste, Samediyete mazhariyet yönüyle cemiyetli ve hassas bir mizan olarak halkedilmiştir. Ruhuna pek çok havas ve letaif dercedilmiştir.

Sıfat-ı ilahiye ve şuunat-ı rabbaniye cihetiyle şeffaf bir ayine olma özelliği bahşedilmiştir. Böyle câmi ve vüs’atli bir mahiyetten kesretli ve külli vazifelerin beklendiği bedihi bir hakikat olsa gerektir.

Fıtrat-ı insaniyenin câmiyetini gösteren havassın zenginliği ile cihazatının çeşitliliğini bilmek, birbirleriyle ittifak ve ittihad rabıtalarını öğrenmek, sayısız düğmeler mesabesinde bu hasselerin yönünü yaratılış gayesine çevirmek için elzemdir.

Evet insan, külli bir ubudiyeti deruhte etmeye müstaid; ulvi vazifeleri ifaya müsait; Halık’ın harika eserlerine dellal ve müşahit bir mahiyette yaratıldığı müşahede edilmektedir.

Nurlu külliyatta geçen aşağıdaki tespitler, insanın câmi fıtratını göstermekte, ondan beklenen vazife çeşitliliğinin kesretini ve keyfiyetini bildirmektedir.

“İnsan, câmiyetiyle kâinatın küçük bir fihristesi ve bir misal-i musaggarası hükmünde olup, umum esmanın nakışlarını gösteriyor.”[1]

“İnsanı fıtraten bütün hayvanlara tefevvuk ettiren câmiiyetinin meziyetlerinden biri, zevilhayatın Vâhib-ül Hayat'a olan tahiyye ve tesbihlerini fehmetmektir.”[2]

“İnsan, câmiiyet-i tâmme ile bütün esma-i ilahiyeyi anlar, zevkeder. Hususan rızktaki zevk cihetiyle pek çok esma-i hüsnayı anlar. Hâlbuki melaikeler, onları o zevk ile bilemezler.”[3]

“İnsan câmiiyeti haysiyetiyle en mükemmel muhatab olmak ve hayretkârane san'atlarını takdir ve tahsin etmekle en yüksek sesli bir dellâl olmak ve şuurdarane teşekküratın bütün enva'ıyla, bütün enva'-ı nimetine ve çeşit çeşit hadsiz ihsanatına şükür ve hamd ü sena etmektir.”[4]

Böyle câmi bir fıtratın yaratılış hikmeti, ibadet cihetiyle melaikeye tercih illeti, sair mahlûkatın “nev’an nev’a” yaptıkları tesbihatı ve tahmidatı, istidadının câmiyeti hasiyetiyle insan “ferdan ferda” (tek başına) yapabilecek bir mahiyete sahip olmasıyla ilgili olduğu düşünülmektedir.

Evet nasıl ki, yüzlerce özelliği tek bir mahiyete sığdıran (cem eden) teknoloji harikası bir cihazın mühendisi, o cihazın pek çok özelliğinden sadece bir ikisinin kullanılmasına rıza göstermeyecektir. O cihazın mahiyetine dercedilen tüm vasıf ve sıfatların faaliyete geçirilmesini, yani kullanılmasını isteyecektir.

Aynen öyle de; yüksek derecelere, ulvi mertebelere çıkabilecek, külli bir ubudiyeti ifa edebilecek fıtratta yaratılan şu aziz insanın, kemalata müteveccih seyahatinde sayısız letaif ve havassını kuvveden fiile geçirmesi, yani onları istimal etmesi gerekmektedir.

Bu ise, insanın hem kendi mahiyetinde hem de kâinatta tecellileri müşahede edilen Esma’ül Hüsna’nın tefekkür ile okunmasını, akıl ile kalbin ve sair letaif ile tüm cihazatın birlikte kullanılmasını iktiza etmektedir.

Kâinat simasında Esma-i İlahiyeyi okuyabilmek ise, zihnin mücerred hakikatleri idrak etmesi ile mümkün görünmektedir. Yani eserden ef’ale, ef’alden Esmaya, Esma’dan Müsemmaya intikali istemektedir.

Elhasıl; câmiyet, tek bir mahiyetin pek çok hakikatleri ihtiva etmesini, yani pek çok hakikatin tek bir mahiyette içtimasını ifade etmektedir. Fıtratın camiyeti, Esma-i İlahiyeye ait nakışların insanda görülmesini, yani celali, cemali ve kemali ekser esmaya mazhariyeti bildirmektedir.

Böyle zengin bir istidat ve ulvi bir ruh taşıyan şu aziz insanın; mahiyet-i maneviyesinin camiyetini tanıması, ilim ve marifet, tefekkür ve ibadet ile meşgul olması, terakkisine ve tekemmülüne zarar veren lüzumsuz işlerden uzak durması gerekmektedir. İnsan fıtratının câmiyetini idrak ile, iktizasını yerine getirmekle cismani hayatı terk suhulet peyda etmekte, hayat-ı kalbiye ve ruhiyeden nasip ziyadeleşmektedir...