Sözler, Risale-i Nur Külliyatı’nın temel eserlerinden olup iman esaslarını aklî, mantıkî ve temsilî delillerle açıklar. Allah’ın varlığı ve birliği, isim ve sıfatları, nübüvvet, haşir, kader, ibadet ve insanın yaratılış gayesi gibi temel meseleleri ele alarak taklidî imandan tahkikî imana geçişi hedefler.
Mektubat, farklı imanî ve mânevî meseleleri soru-cevap ve mektuplar şeklinde ele alır. Hz. Peygamber’in (asm) mucizeleri, kader, dua, hastalık ve ihtiyarlık, sünnet-i seniyye, tasavvuf ve insanın mânevî hayatı gibi konuları işler. Böylece iman hakikatlerinin insanın günlük hayatına ve mânevî gelişimine nasıl yansıdığını gösterir.
Lem’alar, imanın insanın kalp, ruh ve ahlâk hayatındaki tezahürlerine ağırlık verir. İhlas, uhuvvet, şükür, sabır, hastalık, ihtiyarlık, ölüm, dua ve sünnet-i seniyyeye ittiba gibi konular üzerinden insanın niyetini ve yaşayışını imanla şekillendirmesine rehberlik eder.
Şuâlar, tevhid ve iman hakikatlerini güçlü delillerle ortaya koyan eserlerdendir. Allah’ın isim ve sıfatlarının kâinattaki tecellilerini, haşir ve âhiret hakikatini ve iman esaslarını ele alır. Özellikle inkârcı ve tabiatperest düşüncelere karşı aklî deliller sunarak kâinatı Allah’ın isimlerinin bir kitabı olarak okumayı öğretir.
Mesnevî-i Nuriye, kısa ve yoğun bahislerle temel iman hakikatlerini ele alan bir eserdir. Tevhid, nübüvvet, haşir, ubudiyet, acz, fakr ve insanın Allah karşısındaki vazifeleri üzerinde durur. Risale-i Nur’un daha sonra geniş şekilde işlenecek birçok temel düşüncesinin özlü biçimlerini ihtiva eder.
İşârâtü’l-İ‘câz, Kur’ân’ın Fâtiha Suresi ile Bakara Suresi’nin ilk âyetleri üzerine yapılmış bir tefsirdir. Kur’ân’ın nazmını, belâgatını, kelime ve cümleler arasındaki münasebetleri inceleyerek i‘caz yönlerini ortaya koymaya çalışır. Bediüzzaman’ın ilmî ve tefsirî yönünü anlamak açısından önemli bir eserdir.
Muhakemat, doğru düşünme, doğru yorumlama ve ilmî meseleleri sağlam esaslarla değerlendirme üzerinde durur. Tefsir, belâgat, mantık ve İslâmî ilimlerle ilgili çeşitli meseleleri ele alarak yanlış anlama ve hatalı muhakemelerin önüne geçmeyi amaçlar. Bu yönüyle Külliyatın ilmî düşünce ve metodoloji bakımından önemli eserlerinden biridir.
Lâhikalar, Risale-i Nur hizmetinin tarihini, usulünü ve temel hizmet prensiplerini ortaya koyan mektuplardan meydana gelir. Barla, Kastamonu ve Emirdağ Lâhikaları; ihlas, uhuvvet, tesanüd, sadakat, şahs-ı mânevî, müsbet hareket ve iman hizmetinin esasları hakkında önemli açıklamalar ihtiva eder. Bu eserler, Risale-i Nur’un sadece ne anlattığını değil, nasıl anlaşılması ve hizmet hayatında nasıl yaşanması gerektiğini de gösterir.
Külliyatın Birlikte Okunması
Bütünlük içinde değerlendirildiğinde Sözler, iman hakikatlerinin temelini kurar; Mektubat, bu hakikatleri farklı meseleler üzerinden derinleştirir; Lem’alar, imanın kalp ve ahlâk hayatındaki yansımalarını işler; Şuâlar, tevhid ve âhiret başta olmak üzere iman delillerini kuvvetlendirir. Mesnevî-i Nuriye, temel hakikatleri yoğun ve özlü bir şekilde sunarken; İşârâtü’l-İ‘câz, Kur’ân’ın tefsir ve i‘caz yönünü; Muhakemat, ilmî düşünme ve doğru muhakeme usulünü ortaya koyar. Lâhikalar ise bütün bu iman hizmetinin ihlas, uhuvvet, tesanüd ve şahs-ı mânevî çerçevesinde nasıl yürütüleceğine ışık tutar.
Bu sebeple Risale-i Nur Külliyatı, birbirinden bağımsız eserler toplamı olarak değil; Kur’ân’ın iman hakikatlerini akla, kalbe ve ruha ulaştırmayı hedefleyen, birbirini tamamlayan bir külliyat olarak okunmalıdır.