[Bazen insanın en büyük düşmanı, kendi içinde büyüttüğü benliğidir.]
Uzun zamandır zihnimi meşgul eden bir soru var:
İblis, Âdem'e secde etmeyi reddettiğinde onu bu isyana sevk eden neydi? Kalbine kibri kim yerleştirmişti? Ona Allah'ın emrine karşı gelmeyi kim öğretmişti? Kendisini Âdem'den üstün görmesine sebep olan neydi?
Kur'an'ın anlattığı kıssada, İblis'in isyanını açıklayan bir başka şeytanın vesvesesinden söz edilmez. Onun kendi sözleri ise düşüşünün ardındaki asıl sebebi açıkça ortaya koyar: Kibir, üstünlük vehmi ve kendi hükmünü ilahî emrin önüne koyması.
İblis, itirazını şu sözlerle dile getirmişti:
“Ben ondan daha üstünüm. Beni ateşten, onu ise çamurdan yarattın.” (A'râf, 7/12)
Kendi yaratılışını üstünlük ölçüsü kabul etmiş, Âdem'in yaratıldığı maddeyi ise küçümsemişti. Ateşi çamurdan üstün sayan kendi kıyasını, Allah'ın emrinden daha doğru görmüştü. Böylece mesele yalnızca secde etmeyi reddetmekten çıkmış, ilahî hükme karşı kendi benliğini ölçü hâline getirmesine dönüşmüştü.
İblis'in düşüşü, hakikati bilmemesinden değil, bildiği hakikate boyun eğmemesinden kaynaklanıyordu. Emri işitmiş, fakat kendi üstünlük iddiasını emrin önüne geçirmişti.
Kibir, insanın kendi ölçüsünü hakikatin ölçüsü zannetmeye başladığı yerde kök salar.
- İnsanın kendi içinde büyüttüğü düşman
İblis'in hikâyesi, yalnızca geçmişte yaşanmış bir isyanın hatırası değildir. Aynı zamanda insanın kendi iç dünyasına tutulmuş bir aynadır.
Çünkü insan her zaman dışarıdan gelen bir vesveseyle yanlışa sürüklenmez. Bazen kendi nefsinin telkinlerine kapılır; yanlışını haklı gösterecek bahaneler üretir, kusurunu örtecek perdeler arar, başkasının eksikliğini büyüterek kendi noksanlığını unutur.
Kimi zaman hakikati bulmaktan çok haklı çıkmayı ister. Özür dilemeyi küçülmek, geri adım atmayı yenilmek, başkasının başarısını takdir etmeyi kendi değerinden kaybetmek zanneder.
Böylece insan, farkında olmadan kendi benliğinin esiri hâline gelir.
Kibir önce başkasını küçümsetir, sonra insanın kendi kusurlarını görmesini engeller. Bir süre sonra kişi, yanlışlarını bile kendisini haklı çıkaran gerekçelerle savunmaya başlar. En tehlikelisi de budur: İnsan, nefsinin savunmasını hakikatin müdafaası zannetmeye başlar.
- En tehlikeli yanılgı: Nefsin sesini hakikat sanmak
Şeytanın insana açtığı tehlikeli kapılardan biri, kötülüğü güzel ve makul göstermesidir. Gururu izzet, inadı kararlılık, kibri özgüven, haksızlığı hak arayışı gibi gösterebilir.
İnsan da zamanla kendi kurduğu gerekçelere inanmaya başlar. Hatasını kabul etmez, çünkü gururu incinir. Gönül almaz, çünkü nefsine ağır gelir. Hakkı teslim etmez, çünkü karşısındakinin haklılığını kabullenemez.
Böylece hakikatin karşısında durduğu hâlde kendisini hakikatin yanında zanneder.
Oysa insanı yücelten, başkalarından üstün olması değil; hakikat karşısında kendi nefsini hesaba çekebilmesidir. Gerçek büyüklük, başkasını küçültmekte değil, kendi kusurunu görebilecek kadar tevazu sahibi olmaktadır.
- Âdem'in tövbesi, İblis'in ısrarı
Âdem ile İblis kıssasında üzerinde durulması gereken en önemli noktalardan biri, hatadan sonraki tutumlarıdır.
Âdem ve eşi, yasaklanan ağaca yaklaştıktan sonra hatalarını kabul ederek Allah'a yöneldiler:
“Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka ziyana uğrayanlardan oluruz.” (A'râf, 7/23)
İblis ise isyanını kabul edip pişmanlık göstermek yerine, kendi üstünlük iddiasına sarıldı. Üstelik Allah'tan kendisine kıyamete kadar süre verilmesini istedi ve insanları saptırmaya çalışacağını söyledi. (A'râf, 7/14-17; Hicr, 15/36-39)
Aralarındaki fark, yalnızca birinin hata yapması, diğerinin yapmaması değildi. Âdem hatasını kabul etti; İblis ise isyanını savundu. Biri tövbeyle rahmete yöneldi, diğeri kibriyle isyanında ısrar etti.
Bu kıssa bize önemli bir hakikati gösterir: İnsanın değerini belirleyen, hiç yanılmaması değil; yanıldığında hakikat karşısında nasıl bir tavır aldığıdır. Kusurunu kabul edip tövbeye mi yönelir, yoksa nefsini temize çıkarmak için yeni gerekçeler mi üretir?
- İnsan, bazen kendi düşüşünün sebebidir
Belki de insanın kendisine sorması gereken en ağır soru şudur: Beni hakikatten uzaklaştıran gerçekten başkaları mı, yoksa başkalarına yüklediğim suçların arkasına sakladığım kendi nefsim mi?
Çünkü insan başkasının kusurunu kolayca görür; kendi kusuruna gelince gözlerine perde iner. Başkasının kibrini hemen fark eder; kendi gururunu haklılık zanneder. Başkasının yanlışını sorgular; kendi yanlışına mazeretler bulur.Oysa insanın en çetin mücadelesi, yalnızca dışarıdaki düşmanlarla değil, içinde kendisine sürekli haklılık telkin eden nefsiyle olan mücadelesidir.
İblis'in kıssası, insana başkasının kusurunu araştırmadan önce kendi benliğini sorgulaması gerektiğini hatırlatır. Zira kibir, insanı yalnızca başkalarından uzaklaştırmaz; hakikate karşı da körleştirir.
İblis'in isyanını açıklayan bir başka şeytan değil, kendi üstünlük iddiasıdır. Kendisini Âdem'den üstün görmüş, kendi kıyasını Allah'ın emrinin önüne koymuş ve bu tercihini sonuna kadar savunmuştur.
İnsan da bazen başkasının kurduğu tuzaklarda değil, kendi nefsinin ördüğü perdelerin ardında kaybolur.
Ve belki de en büyük felaket şudur:
İnsan, nefsine yenildiği zaman değil; nefsinin sesini hakikatin sesi zannetmeye başladığı zaman kaybolur.