Hz. Hızır hayatta mıdır?

Zafer KARLI

Not: Hz. Hızır hakkında detay bilgi için Prof. Dr. Şadi Eren, tarafından kaleme alınan “Bir Zaman Yolcusu Hz. Hızır” isimli harika kitabı tavsiye ederim. Yazı da bu kitaptan faydalanılmıştır.

Hz. Hızır’ın hayatta olup olmadığı, İslâm düşünce tarihinde farklı görüşlerin ortaya çıktığı meselelerden biridir. Bu konuyu değerlendirirken hayatta olmayı yalnızca bildiğimiz biyolojik hayatla özdeşleştirmemek, bununla birlikte ruhânî hayat hakkındaki rivayetleri de kesin tarihî ve dinî hükümler gibi sunmamak gerekir.

Mesele üç ayrı çerçevede ele alınmalıdır: Kur’an ve hadislerin ortaya koyduğu bilgiler, İslâm âlimlerinin yorumları ve Bediüzzaman ile İmam-ı Rabbânî’nin aktardığı mânevî tecrübeler.

1. Kur’an ve hadisler açısından mesele

Kur’an-ı Kerîm’de Hz. Hızır’ın adı açıkça geçmez. Kehf sûresinin 60-82. âyetlerinde Hz. Mûsâ ile yolculuk yapan şahıs, yalnızca Allah’ın kendisine rahmet ve özel bir ilim verdiği bir kul olarak tanıtılır. Bu şahsın Hz. Hızır olduğu, müfessirlerin çoğunluğunun kabulüdür. Ancak onun peygamber mi yoksa velî mi olduğu konusunda da ihtilaf vardır.

Hızır’ın yaşayıp yaşamadığı konusunda ise iki temel yaklaşım bulunmaktadır.

Birinci görüş : Hz. Hızır vefat etmiştir.

Bu görüşü savunan âlimler, başta şu âyeti delil gösterir:

“Biz senden önce de hiçbir beşere ebedîlik vermedik. Şimdi sen ölecek olsan onlar ebedî mi kalacaklar?” (Enbiyâ, 21/34).

Ayrıca Hz. Peygamber’in şu hadisini de delil olarak kullanırlar:

“Bu geceden itibaren yüz sene sonra bugün yeryüzünde bulunanlardan hiç kimse hayatta kalmayacaktır.” (Buhârî, İlim, 41; Müslim, Fezâilü's-sahâbe, 217).

Buhârî, İbrahim el-Harbî, İbnü'l-Cevzî ve İbn Teymiyye gibi âlimler Hızır’ın hayatta olmadığını savunanlar arasında zikredilir. Diyanet'in Kur'an Yolu Tefsiri de müfessirlerin çoğunluğunun bu kanaatte olduğunu belirtir.

Burada önemli bir ilmî ayrıntı vardır: Enbiyâ 34. âyeti Hz. Hızır’ın adını zikretmez. Âyet, insanın dünyada ebedî kalmayacağına ilişkin genel bir ilke ortaya koyar. Dolayısıyla Hızır’ın vefat ettiğine dair yorum, âyetin doğrudan bildirdiği bir isim hükmü değil, genel ilkenin Hızır hakkında uygulanmasıdır.

İkinci görüş : Hz. Hızır’ın hayatı devam etmektedir.

Bazı muhaddisler, mutasavvıflar ve mânevî tecrübe sahipleri Hz. Hızır’ın hâlen hayatta olduğunu kabul eder. Bu görüşte olanlar, onun âb-ı hayattan içtiğine dair rivayetleri, kendisiyle karşılaşıldığına ilişkin nakilleri ve farklı hayat mertebelerine ilişkin açıklamaları delil veya destekleyici karine olarak değerlendirirler.

Ancak âb-ı hayat içtiği ve kıyamete kadar yaşayacağı bilgisi Kur’an'da veya sahih hadislerde açıkça yer almaz. Bu sebeple söz konusu anlatıları kesin bir dinî hüküm gibi sunmak doğru değildir.

2. Bediüzzaman'ın hayat mertebeleri yaklaşımı

Bediüzzaman, Mektubat'ın Birinci Mektubu'nda doğrudan şu soruyu sorar:

“Hazret-i Hızır Aleyhisselâm hayatta mıdır? Hayatta ise niçin bazı mühim ulema hayatını kabul etmiyorlar?”

Cevabı açıktır : “Hayattadır. Fakat merâtib-i hayat beştir. O, ikinci mertebededir.”

Ardından hayatın beş tabakasını açıklar. Burada konumuz bakımından ikinci tabaka önemlidir:

“Hazret-i Hızır ve İlyas Aleyhimesselâm'ın hayatlarıdır ki, bir derece serbesttir. Yani bir vakitte pek çok yerlerde bulunabilirler. Bizim gibi beşeriyet levazımatıyla daimî mukayyed değillerdir. Bazen, istedikleri vakit bizim gibi yerler, içerler; fakat bizim gibi mecbur değillerdir.”

Bediüzzaman bu açıklamayı velâyet makamlarında bulunan ve Hızır'dan ders alma, onunla görüşme tecrübeleriyle ilişkilendirir. Bununla birlikte, bir velînin mânevî makam sebebiyle yanlışlıkla Hızır zannedilebileceğini de özellikle belirtir.

Bu açıklamada gözden kaçırılmaması gereken husus şudur:

Bediüzzaman, Hızır'ın yalnızca ruhunun varlığını sürdürdüğünü söylemez; onun kendine mahsus bir hayat mertebesinde hayatta bulunduğunu ifade eder.

Dolayısıyla Bediüzzaman'ın görüşünü yalnızca berzah hayatıyla veya ruhların yaşamasıyla açıklamak, onun ortaya koyduğu görüşü daraltır.

Öte yandan bu hayatın bizim biyolojik hayatımızla aynı şartlara bağlı olmadığını da açıkça belirtir. Yeme, içme, zaman ve mekân kayıtları bakımından farklı bir hayat mertebesinden söz eder.

3. İmam-ı Rabbânî'nin naklettiği mânevî tecrübe

İmam-ı Rabbânî, Mektûbât'ının 282. mektubunda Hz. Hızır ve Hz. İlyas ile karşılaşmasını anlatır.

Kendi ifadesine göre, sabah vakti Hz. Hızır ve Hz. İlyas kendisine ruhânî suretlerde görünmüşlerdir. Hz. Hızır'ın şu sözlerini aktarır:

“Biz ruhlar âlemindeyiz. Allahü Teâlâ bizim ruhlarımıza öyle kuvvet vermiştir ki, insan şeklini alırız. İnsanların yaptığı işleri bizim ruhlarımız da yapar. İnsanların yaptığı gibi yürürüz, dururuz, ibadet ederiz.”

Bu anlatım üç bakımdan önemlidir:

  • İmam-ı Rabbânî'nin naklinde Hızır ve İlyas'ın ruhânî varlıkları devam etmektedir.
  • Allah'ın izniyle insan suretinde görünme ve bazı fiilleri gerçekleştirme imkânından söz edilmektedir.
  • Burada anlatılan hayat, alışılmış biyolojik hayatla aynı şekilde tarif edilmemektedir.

İmam-ı Rabbânî'nin anlattığı bu hadise, onun şahsî keşif ve müşahedesine dayanan bir nakildir. Hadis-i şerif veya herkes için bağlayıcı bir akide delili değildir. Mânevî tecrübe olarak değerlidir; fakat tek başına meselenin kesinliğini ispatlamaz.

Bütün bu görüşlerden nasıl bir sonuç çıkarılabilir?

Hz. Hızır'ın hayatta olup olmadığı konusunda İslâm âlimleri arasında görüş birliği bulunmamaktadır. Vefat ettiğini savunanlar Kur'an'ın genel hükümlerini ve ilgili hadisleri esas alırken, hayatta olduğunu kabul edenler farklı hayat mertebelerine, tasavvufî tecrübelere ve karşılaşma rivayetlerine dayanmaktadır.

Bu tartışmada Bediüzzaman'ın yaklaşımı ayrıca önem taşır. Bediüzzaman, Hızır ve İlyas'ın hayatta olduklarını kabul eder ve hayatın yalnızca bedenin biyolojik faaliyetlerinden ibaret olmadığını göstermek üzere beş hayat mertebesinden söz eder. Böylece insanın bildiği maddî hayatın ötesinde farklı hayat tabakalarının bulunabileceğine dikkat çeker.

İmam-ı Rabbânî'nin ruhların farklı suretlerde temessül edebilmesine ilişkin nakli de bu konunun tasavvufî düşünce içerisindeki boyutunu anlamaya yardımcı olur. Bununla birlikte iki müellifin açıklamaları birbirine karıştırılmamalıdır. İmam-ı Rabbânî'nin ruhların suret almasına ilişkin anlatımı ile Bediüzzaman'ın Hızır ve İlyas'ın hayatını beş mertebe çerçevesinde açıklaması farklı meselelerdir.

Sonuç olarak, Hz. Hızır'ın bugün hayatta olduğu, İslâm âlimlerinin üzerinde ittifak ettiği kesin bir bilgi değildir. Bu meselede farklı görüşler bulunmakta ve her yaklaşım kendi delilleri çerçevesinde değerlendirilmektedir.

Bediüzzaman'ın hayat mertebelerine ilişkin açıklamaları ise konuyu yalnızca biyolojik hayatın devamı veya ölüm şeklinde değerlendirmemek gerektiğini ortaya koyar. Çünkü hayat, bizim bildiğimiz maddî ve biyolojik şartlarla sınırlı değildir. Bununla birlikte farklı hayat mertebelerini birbirine karıştırmamak, her birinin mahiyetini kendi çerçevesinde ele almak gerekir.

Dolayısıyla Hz. Hızır meselesinin asıl düşünsel boyutu, yalnızca onun yaşayıp yaşamadığı değil, Allah'ın yarattığı hayatın farklı mertebelerinin nasıl anlaşılması gerektiğidir.

İlk yorum yazan siz olun
YORUM KURALLARI: Risale Haber yayın politikasına uymayan;
Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve BÜYÜK HARFLERLE yazılmış yorumlar
Adınız kısmına uygun olmayan ve saçma rumuzlar onaylanmamaktadır.
Anlayışınız için teşekkür ederiz.