Dinî söylem, kulluk sorumluluğu ve davranışlar arasındaki çelişki
Münafıklık denildiğinde akla yalnızca iman etmediği hâlde Müslüman görünen insanlar gelmemelidir. İslam'da amelî nifak da vardır. Bu, kişinin imanını kaybettiği anlamına gelmez; ancak davranışlarında münafıklara ait özellikler taşımasıdır.
Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur:
“Münafığın alâmeti üçtür: Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde sözünde durmaz, kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder.” (Buhârî, Îmân, 24; Müslim, Îmân, 107)
Bu hadis, münafıklığın yalnızca inançla ilgili bir mesele olmadığını, ahlâk ve davranışlarda da ortaya çıktığını gösterir.
1. Söylediğiyle yaşadığı birbirini tutmamak
İslam adına konuşup İslam'ın emirlerine aykırı yaşamak açık bir çelişkidir.
Kur'an'ı anlatıp ahlâkını taşımamak, sünneti savunup merhametten uzaklaşmak, doğruluğu tavsiye edip yalan söylemek, ihlâstan söz edip enaniyetle hareket etmek dinî söylemle bağdaşmaz.
İnsan, savunduğu hakikatleri kendi hayatında çiğneyerek o hakikatleri temsil edemez.
Kur'an bu çelişkiyi açıkça uyarır:
“Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük gazap gerektiren bir iştir.” (Saf, 61/2-3)
2. Başkalarına farzları hatırlatıp kendi farzlarını ihmal etmek
Başkalarının namazını sorgulayıp kendi namazını ihmal etmek, başkalarına haramları anlatıp kendi haramlarından vazgeçmemek ciddi bir tutarsızlıktır.
Farzlar kulluğun temelidir. Nafileler farzların, dinî hizmetler de kişinin şahsî kulluk sorumluluklarının yerine geçmez.
Başkalarına namazı anlatmak, terk edilen namazın karşılığı değildir. Hizmet etmek, kulluk borcunu silmez.
3. Dinî hizmeti nefsine perde yapmak
Din hizmeti, kişinin kendi kusurlarını örtme aracı değildir.
Çok hizmet etmek, çok konuşmak, çok insanla ilgilenmek ve dinî faaliyetlerde öne çıkmak ihlâsın kanıtı değildir.
Hizmetin içine makam, şöhret, itibar, rekabet ve üstünlük arayışı girmişse ortada ciddi bir niyet problemi vardır.
Bediüzzaman'ın İhlâs Risalesi'nde ortaya koyduğu ölçü açıktır: Enaniyet, rekabet ve şahsî menfaat, ihlâsı ve kardeşliği zedeler.
Hizmetteki başarı, kişinin nefsini temize çıkarmaz. Din adına çalışmak, dinin emirlerine aykırı davranmayı meşrulaştırmaz.
4. Dinî kimliği ahlâkî kusurlarına kalkan yapmak
Bir cemaate, tarikata, vakfa veya dinî çevreye mensup olmak kişiye manevî üstünlük kazandırmaz.
İslam adına konuşup adaletsizlik yapmak, merhametten söz edip insanları incitmek, kul hakkını ihlal edip dinî hassasiyet iddiasında bulunmak kabul edilemez.
Mensubiyet takvanın, söylem amelin, makam ahlâkın yerine geçmez.
Dinî kimlik, insanın hatalarını örten bir zırh değildir.
5. Din adına konuşup kul hakkını ihlal etmek
İslam'ın izzetini savunduğunu söyleyen insan, önce İslam'ın adaletine bağlı kalmalıdır.
Hakaret etmek, iftira atmak, haksızlık yapmak, emanete ihanet etmek ve insanların hukukunu çiğnemek dinî söylemle meşrulaştırılamaz.
İbadet görüntüsü, kul hakkını ortadan kaldırmaz. Dinî hizmet, yapılan haksızlığın karşılığı değildir.
Kul hakkını çiğneyerek İslam'ın izzeti korunamaz.
6. Başkalarının kusurlarını büyütüp kendi kusurlarını gizlemek
Başkalarının günahlarını konuşmak, insanın kendi günahlarını hafifletmez.
Başkalarının ibadetini sorgulayıp kendi ibadetini ihmal etmek, başkalarının ahlâkını eleştirip kendi ahlâkındaki bozuklukları görmezden gelmek samimi bir dinî hassasiyet değildir.
Kusurlu olmak iyiliği tavsiye etmeye engel değildir. Ancak nasihat etmek, kişinin kendi sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Başkalarını hesaba çekmek, insanı kendi hesabından kurtarmaz.
7. Aile sorumluluğunu ihmal edip hizmet iddiasında bulunmak
Eşinin, çocuklarının ve anne babasının haklarını ihmal ederek dışarıda hizmet ettiğini söylemek ciddi bir sorumluluk çelişkisidir.
Aile hukukunu çiğnemek, başkalarına yapılan hizmetle telafi edilemez.
En yakınlarının hukukunu gözetmeyen insan, dışarıdaki hizmetini içerideki sorumluluklarının mazereti yapamaz.
8. İhlâs iddiasında bulunup enaniyetle hareket etmek
İhlâs iddiası, nefsin davranışlarıyla sınanır.
Başkalarının hizmetini küçümsemek, kendi hizmetini büyütmek, eleştiriye tahammül edememek, takdir ve makam beklemek, dinî faaliyetleri şahsî nüfuz alanına dönüştürmek enaniyetin belirtileridir.
Allah rızası için yapılan hizmet, kişinin kendi nefsini büyütme aracına dönüştürülemez.
9. Söz verip tutmamak, yalan söylemek ve emanete ihanet etmek
Bunlar sıradan karakter kusurları olarak geçiştirilemez. Resûlullah'ın açıkça münafıklık alameti olarak bildirdiği davranışlardır.
İnsanların güvenini kazanıp bu güveni istismar etmek, verdiği sözde durmamak ve emanete ihanet etmek dinî ahlâkla bağdaşmaz.
Dindarlık iddiası, güvenilmez davranışlara mazeret oluşturmaz.
10. Dinî hizmetin çokluğunu Allah katındaki üstünlüğün kanıtı saymak
Çok hizmet etmek, çok konuşmak ve geniş kitlelere ulaşmak Allah katında kabulün garantisi değildir.
Asıl mesele hizmetin insanı nasıl değiştirdiğidir. Hizmet insanı daha adaletli, merhametli, mütevazı ve ihlâslı hâle getirmiyorsa, hizmet anlayışında sorgulanması gereken bir problem vardır.
Hizmetin büyüklüğüyle övünmek, hizmetin içindeki nefsin büyüklüğünü gizleyebilir.
Sonuç:
Amelde münafıklık, hafife alınacak bir mesele değildir. Bununla birlikte amelî nifak özellikleri taşımakla itikadî anlamda münafık olmak aynı şey değildir. Bir davranıştan hareketle herhangi bir kişinin imanına hüküm verilemez.
Ancak bu ayrım, münafıklık alametlerini önemsiz hâle getirmez.
İslam adına konuşup İslam'ın emirlerini ihmal etmek, başkalarına farzları hatırlatıp kendi farzlarını terk etmek, hizmet iddiasıyla kulluk sorumluluğundan kaçmak, ihlâs söylemiyle enaniyeti beslemek ve kul hakkını çiğnemek ciddi ahlâkî çelişkilerdir.
Dinî söylem, kulluk borcunu ortadan kaldırmaz. Hizmet, farzların yerine geçmez. Mensubiyet, takvanın ölçüsü değildir. İbadet görüntüsü, kötü ahlâkı örtmez.
İnsan, din adına yaptıklarının arkasına saklanarak kendi nefsinin hesabından kurtulamaz.
Başkalarının namazını konuşmadan önce kendi namazının, başkalarının ahlâkını eleştirmeden önce kendi ahlâkının, ihlâs iddiasında bulunmadan önce kendi niyetinin hesabını vermelidir.
İslam'ı savunmak başka, İslam'ın istediği insan olmak başkadır. Din adına hizmet etmek başka, kulluk sorumluluğunu yerine getirmek başkadır.
Bu ikisi birbirinden koparılamaz.
Önce İslam'ın istediği insan olmak gerekir. Çünkü dinî kimlik iddiasının gerçek karşılığı, insanın imanında, amelinde, ahlâkında ve Allah'a karşı sorumluluğunda ortaya çıkar.