Pek bilinmese de Türkiye toprakları üzerinde 9 adet tarihî Ayasofya Camii bulunuyor. İstanbul’daki Büyük Ayasofya ve Küçük Ayasofya Camilerinin yanı sıra Edirne, Kırklareli, İznik, Trabzon, Gümüşhane, Zonguldak ve Bitlis’te “Ayasofya” ismini taşıyan camiler yer alıyor.
Bizans devrinde kilise olarak inşa edilen ve daha sonra çeşitli sebeplerle camiye çevrilen bu mabetlerin tarihleri ve hikâyeleri ise Hatice Betül Berk tarafından kaleme alınan “Türkiye’nin Dokuz Ayasofya’sı” adlı eserde ele alındı. Bir kısmı Osmanlının fetihlerinden sonra devrin savaş hukuku neticesinde “kılıç hakkı” olarak camiye çevrilen yapıların bir kısmı ise cemaatsiz kalıp harabeye dönüştükten sonra Müslümanlarca mabet yapılmış. Farklı tarihlerde restorasyon gören bu mabetlerde hem Bizans’ın hem de Osmanlı medeniyetinin mimari ve sanatsal izleri görülebiliyor.
MABETLERİ YERİNDE ARAŞTIRDIM
Berk, sanılandan daha çok Ayasofya isimli mabedin olduğunu öğrenince çok şaşırdığını ve araştırma yaparak akademik bir tez hâline getirdiğini söyledi. Yazar Berk “Türkiye’nin farklı noktalarında yer alan bu camilerin hepsine giderek yerinde inceleme yaptım, din görevlileriyle konuştum ve tarihlerini araştırarak akademik bir çalışma hazırladım. Bu çalışmadan da bir kitap doğdu” diyor.
NİÇİN İSİMLERİ “AYASOFYA”?
Peki, bütün bu mabetlere niçin “Ayasofya” adı verilmiş? Hatice Betül Berk bunu şöyle izah ediyor: "Hristiyanlık’ta inşa edilen kiliseler, özel bir ruha veya azize adanıyordu. Hazreti İsa’ya adanan kiliselere ise ‘Ayasofya’ ismi verilebiliyordu. Ayasofya, ‘kutsal bilgi’ manasına geliyor. Bu bilgiye Hazreti İsa’nın sahip olduğu ifade edilmiş. Dolayısıyla bu ibadethanelere diğer mabetlerden daha üstün bir anlam yüklenmiş.
Ayasofyaların çoğunun Osmanlı devrinde camiye dönüştüğünü kaydeden Berk “Şu anda Türkiye’de bulunan dokuz Ayasofya, Bizans devrinde birbirlerine yakın tarihlerde kilise olarak inşa edilmiş. Osmanlı devrinde ise bir kısmı hemen camiye çevrilmiş, bazıları ise cemaatsiz kalıp ihtiyaca binaen cami yapılmış. Bu eserler, sıkıntılı dönemlerden geçmiş. Bazıları harap hâle gelmiş, bazılar ise müze yapılmış. Ancak şu anda Türkiye’deki Ayasofya Camilerinin hepsi restore edilmiş hâlde; tamamı ibadete ve ziyarete açık vaziyette” diyor.
CAMİYE DÖNÜŞMELERİ SAYESİNDE BUGÜNE GELDİLER
Sanat tarihçileri İstanbul’da bulunan Ayasofya-i Kebîr Câmii’nin Mimar Sinan’ın yaptığı payanda ve eklentiler sayesinde bugüne geldiğini kaydediyorlar. Araştırmacı yazar Hatice Betül Berk, Türkiye’deki diğer Ayasofyaların da camiye çevrilmeleri sayesinde muhafaza edildiklerini kaydederek şöyle konuşuyor:
"Dokuz Ayasofya zamanla bazı mimari değişimlere uğramış ama hepsi Antik dönem Bizans bazilikal mimarisindeler. Ancak eserlerin camiye dönüştürülmesi korunup bugüne ulaşmalarına büyük katkı sağlamış. Osmanlı devrinde vakıflar kurularak bu camilere ödenek sağlanmış. Ayasofya Camilerinden atıl hâlde kalıp restore edilenler de var. Mesela Edirne Ayasofya Camii, yıkılmak üzereyken ayağa kaldırıldı."
YURT DIŞINDA 7 TANE VAR
Hatice Betül Berk, Türkiye’nin dışında ikisi KKTC’de olmak üzere yedi tane daha Ayasofya olduğu bilgisine ulaştığını sözlerine ilave ediyor.
AYASOFYALAR HAKKINDA ENTERESAN DETAYLAR
Ayasofya Camileri hakkında enteresan bilgiler yer alıyor.
Türkiye’deki bütün Ayasofyalar kubbeli değil.
5. asırda kilise olarak yapılan Ereğli’deki Zonguldak Ayasofya Camii, rivayete göre şehrin Orhan Gazi tarafından fethedilmesinden sonra kiliseden dönüştürülmüş. Mabet, Anadolu’da günümüze ulaşan ilk Ayasofya Camii olarak biliniyor.
Ayasofya Camilerinden biri de köyde yer alıyor. Bitlis Ayasofya Camii, şehrin Tatvan ilçesine bağlı Çekmece köyünde bulunuyor. 500 yılında kilise olarak inşa edilen yapı, 1930’lu yıllarda köylüler tarafından camiye çevrilmiş ve tadilattan geçirilmiş.
Trabzon Ayasofya Camii de İstanbul’daki benzerinin kaderi paylaşmış. Türklerin fethinden sonra kilise olarak kalan yapı, zamanla camiye dönüşmüş. Cumhuriyet devrinde bakımsız kalan yapıdaki Bizans izleri 1957-60 yıllarında İngiliz sanat tarihçileri tarafından ortaya çıkarılmış ve camiye müzeye dönüştürülmüş. Trabzon Ayasofya Camii, 2013 yılında tekrar cami olarak kapılarını açtı.
TürkiyeGazetesi