Kızıl Îcâz metninde esas almamız gereken okuyuş الإنعام في النظرdir. Fakat الإمعان في النظر de Arapça bakımından tamamen sahih ve çok yerleşik bir tabirdir. İki ifade mâna bakımından birbirine çok yaklaşır; bu yüzden karışmış olması anlaşılabilir.
1. Kızıl Îcâz'ın metin şahidi ne diyor?
İhsan Kasım es-Sâlihî'nin neşrindeki “Îzâh” kısmında Üstad'ın cümlesi açıkça:
لِأَجْلِ تَعْوِيدِ الْأَذْهَانِ عَلَى الدِّقَّةِ فِي الْمُلَاحَظَةِ وَالْإِنْعَامِ فِي النَّظَرِ
şeklindedir. Yani إنعام — in‘âm. Üstelik İhsan Kasım, bu neşri ilk baskıyla mukabele ettiğini ve tertip/düzenleme dışında metni değiştirmediğini ayrıca bildiriyor. Bu, الإنعام okuyuşu lehine kuvvetli bir metin şahididir.
Daha da önemlisi, Niyazi Beki'nin tercüme ve izahına esas olan Tenvîr baskısının, yayınevinin elindeki H.1339 Evkaf Matbaası baskısının dijital ortama aktarılmasıyla hazırlandığı belirtiliyor.
2. Peki إمعان النظر neden bize daha tanıdık geliyor?
Çünkü أمعن النظر في الأمر klasik ve modern Arapçada çok yerleşik bir kullanımdır:
“Bir mesele üzerinde derinlemesine durdu, dikkatle araştırdı, düşüncesini derinleştirdi.”
Sözlüklerde de أمعن النظر için “inceledi, derinlemesine düşündü, araştırmada ileri gitti” mânaları veriliyor.
Dolayısıyla:
الإمعان في النظر = nazarda derinleşmek, derinlemesine düşünmek
tercümesi son derece doğrudur.
3. Fakat إنعام النظر yanlış mı?
Hayır. Tahkikimizin önemli sonucu tam burada.
Klasik Arapçada:
أَنْعَمَ النَّظَرَ فِي الشَّيْءِ
diye de bir kullanım vardır.
Tâcü'l-Arûs bunu açıkça kaydediyor ve mânasını “bir şey hakkında düşünmeyi uzatmak/derinleştirmek” şeklinde veriyor. Hatta bazı dilcilerin bunun أمعن kelimesinin kalb-i mekânîsi olabileceğini söylediklerini de naklediyor.
Modern sözlüklerde de:
أنعم النظر في كذا = تأمله، فكر فيه بدقة
yani:
“O şeyi dikkatle inceledi, üzerinde hassasiyetle düşündü.”
mânası verilmektedir.
Bu bulgu meseleyi büyük ölçüde çözüyor.
4. Öyleyse iki ifade arasındaki nüans nedir?
إمعان النظر daha ziyade derine gitme, araştırmada ileri gitme, teemmülü derinleştirme tarafını öne çıkarır.
إنعام النظر ise dikkatle, incelikle, iyice ve uzun uzadıya bakıp düşünme mânasını taşır.
Aralarında ciddi bir mâna yakınlığı vardır. Fakat bizim ilmî çalışmamızda “hangisi daha yaygın?” sorusundan önce “Üstad'ın metninde hangisi var?” sorusu gelir.
Mevcut kuvvetli metin şahidimiz:
الدِّقَّةِ فِي الْمُلَاحَظَةِ وَالْإِنْعَامِ فِي النَّظَرِ
şeklindedir.
5. Birinci dersimizde tashih gerekiyor mu?
Risale Haber'de bugün yayımlanan 1. dersimize baktım. Orada Arapça metni zaten الإنعام في النظر şeklinde doğru vermişiz.
Dolayısıyla Arapça metinde tashih gerekmiyor.
Ancak Türkçe karşılığımız olan “nazarda derinleşmek” yanlış değildir; fakat şimdi yaptığımız tahkikten sonra daha hassas bir tercüme önerebilirim:
“Zihinleri, mülâhazada dikkate ve nazarda inceden inceye, derinlemesine düşünmeye alıştırmak.”
Böylece إنعام النظرin hem “dikkat” hem “derinlik” tarafını korumuş oluruz.
Ben bundan sonraki Kızıl Îcâz çalışmalarımızda bu ibareyi الإنعام في النظر olarak sabitleyelim derim. Dipnot gerektiğinde de: “Bazı ikincil kaynaklarda الإمعان في النظر şeklinde aktarılmışsa da esas aldığımız Kızıl Îcâz neşrinde الإنعام في النظر'dir; her iki kullanım da Arapçada sahih ve anlamca yakındır.” diyebiliriz.