Noktasız ve Hareketsiz Bir Şekilden On İki Kelime: Dil Hafızası ve Tahkik
Bir önceki derste Molla Abdülmecid'in “İtizar”ını; şerhin ağır şartlarını, tashih talebini ve ilmî tevazuu okuduk. Esas nüshanın bir sonraki ve son metin sayfası, genç Said Nursî'nin dil hafızasına dair kısa fakat dikkat çekici bir hatıra nakleder. Noktasız ve harekesiz olarak verilen aynı harf iskeletinden on iki ayrı kelime ihtimali çıkarılır; her biçim harekelenir ve mânası açıklanır.
Bu sayfa yeni bir mantık kaidesi koymaktan çok, Kızıl Îcâz gibi son derece yoğun bir metnin arkasındaki dil birikimine dair biyografik bir şahitlik sunar. Aynı zamanda bize bir tahkik dersi verir: Arap yazısında nokta, hareke, sarf, nahiv ve sözlük mânası birlikte okunmadan hüküm verilemez.
1. Süllem'in asıl metni
Basılı 213. sayfada yeni bir Süllem beyti bulunmaz. Süllem metni, Bediüzzaman'ın haşiyeleri ve mantık bahisleri önceki sayfalarda tamamlanmıştır. Bu sebeple bugünkü derste Süllem'e ait yeni bir beyit nakletmiyor; sayfanın mahiyetini açıkça “Molla Abdülmecid'in biyografik ve lügavî hatırası” olarak kaydediyoruz.
Kaynak sırasını korumak, her sayfaya mutlaka yeni bir beyit yerleştirmek değildir. Metinde bulunmayan bir ibareyi boşluğu doldurmak için üretmemek, tahkikin ilk şartıdır.
2. Bediüzzaman'ın Kızıl Îcâz haşiyeleri
Bu sayfada Bediüzzaman'ın kaleminden çıkmış yeni ve müstakil bir haşiye başlamaz. Fakat anlatılan hadise doğrudan onun gençlik yıllarındaki dil kudretine ilişkindir. Molla Abdülmecid, Üstad'ın yirmi yaşlarında iken noktasız ve harekesiz bir kelime şekli üzerinde imtihan edildiğini bildirir.
Hatıranın Kızıl Îcâzın sonunda yer alması mânidardır. Veciz bir haşiyeyi anlamak için yalnız mantık terimlerini bilmek yetmez; kelimenin yazı şekli, muhtemel noktaları, harekeleri, kökü, kalıbı, cümledeki vazifesi ve sözlük mânası birlikte düşünülmelidir. Bediüzzaman'ın haşiyelerindeki sıkıştırılmış ifade, böyle geniş bir dil hafızasının üzerine kurulmuştur.
Ancak bu hatırayı, “her okuma eşit derecede doğrudur” şeklinde anlamamak gerekir. İhtimal üretmek başka, bağlama uygun mânayı delille seçmek başkadır. Dil bilgisi ihtimalleri çoğaltır; tahkik ise onları ölçer.
3. Molla Abdülmecid'in izahı
Şeyh Emin el-Bitlisî'nin sorusu
Molla Abdülmecid'in nakline göre Said Nursî henüz yirmi yaşlarında iken Şeyh Emin el-Bitlisî tarafından bir dil imtihanına tâbi tutulur. Kendisine, noktasız ve harekesiz olarak “فيل” görünümündeki bir harf iskeletinden on iki kelimeyi doğru biçimde noktalamak, harekelemek ve açıklamak vazifesi verilir.
Metin, o sırada Üstad'ın Kâmustaki lügatleri “sîn” bâbına kadar ezberlemiş olduğunu da kaydeder. Üç gün sonra verdiği cevapta on iki biçimi yazar, harflerin noktalarını ve harekelerini yerleştirir, ardından her birinin mânasını açıklar.
Aynı iskelette farklı kelimeler
Sayfada açıkça seçilebilen örnekler arasında قِيلَ kelimesinin “söylendi” mânasında mâzi meçhul oluşu ve قَبْلَ kelimesinin zarf oluşu vardır. Başka biçimler; deve, bir şahıs adı, ikindi vakti, süt ve süt verme gibi lügat mânalarıyla açıklanır. Son biçim قُيِّلَ için “ona süt verildi” mânası kaydedilir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Basılı sayfadaki on iki kaydın bir kısmı modern harekeli yazıda birbirine çok yakın, hatta çıplak metinde aynı görünür. Fark bazen yalnız harekede değil, kelimenin sözlük mânasında veya izafet içindeki vazifesinde ortaya çıkar. Bu yüzden on iki şeklin tamamını yeni bir imlâya göre yeniden kurup kesinleştirmek, yalnız sayfa görüntüsüne bakılarak yapılmamalıdır.
Tahkik sınırı
Esas nüshanın görüntüsü, sayının on iki olduğunu ve müellifin her birine ayrı açıklama verdiğini doğrulamaktadır. Bununla beraber bazı harekeler baskıda küçüktür; aynı yazılışın farklı sözlük mânaları ayrıca Kâmus ve başka lügatlerle karşılaştırılmalıdır. Kitaplaşma aşamasında bu liste için yüksek çözünürlüklü nüsha, mümkünse başka baskılar ve klasik sözlükler üzerinden ayrı bir karşılaştırma cetveli hazırlanmalıdır.
Bu derste doğrulanamayan ayrıntıları tamamlamıyor, sayfanın açıkça gösterdiği ilmî maksadı esas alıyoruz: Genç Said Nursî, noktasız ve harekesiz bir yazı iskeletini sarf, nahiv ve lügat bilgisiyle çok sayıda anlamlı ihtimale dönüştürebilecek geniş bir dil hafızasına sahipti.
Hafıza ile muhakemenin birleşmesi
Hadise yalnız ezber kuvvetini göstermez. Ezberlenen malzemenin yeni bir soruya uygulanması, benzer şekillerin ayrıştırılması ve her ihtimalin mânasının açıklanması gerekir. Bu, hafıza ile tahlilin birlikte çalışmasıdır.
Bir önceki dersteki “ilim gıdadır, hazmedilmelidir” ikazıyla beraber okunduğunda ölçü daha da belirginleşir: Çok kelime bilmek kıymetlidir; fakat hakikî ilim, bilgiyi yerinde kullanmak, ihtimalleri ayırmak ve doğru mânayı bağlam içinde seçmektir.
4. İhsan Kasım es-Sâlihî hakkında tahkik notu
Basılı 213. sayfadaki hatıra, Kızıl Îcâz metninin sonunda yer alan neşir malzemesidir. Bu sayfada İhsan Kasım es-Sâlihî adına ayrılmış, imzalı ve müstakil bir açıklama tespit edilmemiştir. Neşir ve düzenleme hizmeti, Molla Abdülmecid'in nakliyle karıştırılmamış; kendisine özel bir görüş isnat edilmemiştir.
5. Risale-i Nur bağlantıları
Risale-i Nur'u okurken bir kelimenin yalnız bugünkü yaygın mânasına kapanmamak gerekir. Klasik metinlerde sarf kalıbı, cümlenin kuruluşu, izafet, mecaz, ıstılah ve dönemin sözlük kullanımı mânayı değiştirebilir. Lügata müracaat, metni zorlaştırmak için değil; acele hükümden korumak içindir.
Öte yandan çok sayıda ihtimal göstermek, bağlamdan bağımsız bir anlam serbestliği doğurmaz. Bir kelimenin muhtemel mânaları arasından hangisinin kastedildiği, cümlenin siyakı, eserin konusu ve müellifin kullanım düzeniyle belirlenir. Tahkik, ihtimali inkâr etmez; fakat delilsiz tercihi de kabul etmez.
Bu hatıra, Risale-i Nur'daki veciz ifadelerin arkasında uzun bir medrese tahsili, güçlü bir hafıza ve kelime-kavram ilişkisine hâkimiyet bulunduğunu hatırlatır. Bununla beraber bu bölüm, belirli bir Risale-i Nur cümlesinin doğrudan iktibası değil; esas nüshadaki biyografik kayıttan hareketle kurulmuş açıklayıcı bir okuma bağlantısıdır.
6. Günlük tatbik
Bugün kısa bir Arapça veya Osmanlıca cümleden bir kelime seçelim ve şu sırayla çalışalım:
- Kelimenin nokta ve harekelerini doğru okuyalım.
- Kökünü ve sarf kalıbını tespit edelim.
- Cümledeki nahiv vazifesini belirleyelim.
- En az iki sözlükten mânalarını karşılaştıralım.
- Bağlamın hangi mânayı tercih ettirdiğini gerekçelendirelim.
- Emin olmadığımız noktayı “tahkike muhtaç” diye açıkça kaydedelim.
Bugünün kısa ölçüsü:
Harf şekli ihtimali açar; sarf ve nahiv ihtimali düzenler; sözlük mânayı gösterir; bağlam ise doğru tercihi belirler.
Bu sayfa esas nüshanın son metin sayfasıdır. Bir sonraki derste dizinin kitaplaşma hazırlığı için geriye dönük bir kavram haritası ve tahkik özetiyle yeni bölüme geçiş yapılacaktır; asıl metinde bulunmayan yeni bir beyit varmış gibi davranılmayacaktır.
Kaynak ve tahkik notu: İhsan Kasım es-Sâlihî'nin düzenlediği esas Arapça nüsha, basılı s. 213 (PDF s. 61); Molla Abdülmecid'in genç Said Nursî'nin lügat hafızasına dair nakli. Sayfa görüntüsü yüksek çözünürlükte karşılaştırılmıştır. “فيل” biçimindeki noktasız-harekesiz iskelet, on iki kayıt, yirmi yaş, Şeyh Emin el-Bitlisî, üç günlük cevap süresi ve Kâmusun “sîn” bâbına kadar ezberlenmesi metinde açıkça yer almaktadır. Bazı biçimler baskıda birbirine çok yakın olduğundan tamamı yeni imlâ ile kesinleştirilmemiş; yalnız açıkça doğrulanabilen örnekler aktarılmıştır. İhsan Kasım adına müstakil açıklama tespit edilmemiştir.