Bediüzzaman Said Nursi, İbni Sina hakkında tek boyutlu bir değerlendirme yapmaz. Onu hem çok büyük bir deha olarak över, hem de bazı felsefî görüşlerini eleştirir. Yani yaklaşımı “takdir + tenkit” şeklindedir.
Özetle Said Nursi’nin görüşleri şöyle:
1. İbni Sina’nın zekâsına ve ilmî büyüklüğüne büyük saygı duyar
Said Nursi, İbni Sina’yı olağanüstü bir dâhi olarak anar. Özellikle tıp, mantık ve felsefedeki derinliğini kabul eder. Hatta bazı yerlerde onun gibi isimleri “İslam dünyasının büyük akılları” arasında zikreder.
Örneğin, Risale-i Nur’da İbni Sina ve Farabi gibi filozofların akıl gücünü teslim eder; onların çok yüksek seviyede düşünürler olduğunu belirtir.
2. Ancak metafizik konularda aklın tek başına yeterli olmadığını söyler
Bediüzzaman’a göre İbni Sina, çok büyük bir akıl olmasına rağmen yalnız akıl ve felsefeyle bazı iman hakikatlerine tam ulaşamamıştır. Özellikle Allah’ın zatı, haşir (öldükten sonra dirilme), kader gibi konularda vahyin rehberliği olmadan aklın sınırlı kalacağını savunur.
Bu yüzden Bediüzzaman, İbni Sina’nın yöntemini “aklî olarak güçlü ama Kur’an’ın nuruna tam dayanmadığında eksik kalabilen” bir yol olarak görür.
3. En meşhur sözü: “Dahiler de bazı meselelerde çocuk kalır”
Said Nursi’nin İbni Sina ile ilgili en çok aktarılan yaklaşımı, şu manadadır:
İbni Sina gibi dâhiler bazı iman hakikatlerinde sıradan bir mü’min kadar ileri gidememiştir.
Bunu özellikle Haşir meselesi için söyler. Risale-i Nur’da, İbni Sina’nın haşir konusunu anlamakta zorlandığını ve “akıl bu yolu tek başına çözemez” noktasına geldiğini anlatır. Bediüzzaman burada şunu vurgular: Kur’an’ın gösterdiği iman yolu, sadece felsefî akıldan daha kapsamlıdır.
4. İbni Sina’yı reddetmez; sınırını çizer
Said Nursi, İbni Sina’yı küçümsemez veya değersizleştirmez. Tam tersine:
- İlmini takdir eder,
- İslam medeniyetindeki yerini kabul eder,
- Ama felsefenin vahyin önüne geçmesini doğru bulmaz.
Bu nedenle, Bediüzzaman’ın bakışı şu cümleyle özetlenebilir:
“İbni Sina büyük bir dâhidir; fakat iman hakikatlerinin son sözü filozof aklı değil, Kur’an’dır.”
Said Nursî, İbni Sînâ hakkında birkaç yerde doğrudan isim vererek konuşuyor. En bilinen pasajlar şunlar:
1. Haşir (öldükten sonra diriliş) konusunda
Onuncu Söz (Haşir Risalesi)’nde çok meşhur ifadelerden biri:
“İbni-i Sina gibi bir dâhî-i hikmet demiş: ‘İman ederiz, fakat akıl bu yolda gidemez.’”
Burada Said Nursî, İbni Sina’nın haşir konusunda aklın tek başına yeterli olmadığını kabul ettiğini aktarır. Ardından kendi yaklaşımıyla, Kur’an’ın rehberliğiyle bu meselenin aklen de anlaşılabileceğini savunur.
2. İbni Sina’nın dehasını teslim ettiği yer
Mektubat’ta şöyle der:
“En büyük bir dâhî telakki edilen İbni-i Sina, fehminde aczini itiraf etmiş...”
Bu cümle çok dikkat çekici: Bediüzzaman, İbni Sina’yı “en büyük dâhi” diye nitelendiriyor. Yani onu küçümsemiyor; tam tersine çok yüksek bir akıl olarak kabul ediyor.
3. Bediüzzaman’ın temel yorumu
Said Nursî’nin anlatmak istediği şu:
- İbni Sina çok büyük bir filozof ve bilim insanıdır.
- Ama bazı iman hakikatleri (özellikle haşir gibi) sadece felsefî akıl yürütmeyle tam kavranamaz.
- Kur’an’ın vahiy perspektifi, felsefeden daha kuşatıcıdır.
Kısacası, İbni Sina’nın aklı çok büyüktür; fakat vahyin ışığı olmadan bazı hakikatlerde akıl sınırına dayanır.