Kısas, kasten işlenen adam öldürme ve yaralamalarda suçlunun kendi işlediği fiil cinsinden ve ona denk bir ceza ile cezalandırılmasıdır. Kasten öldüren biri devlet eliyle öldürülür, kasten yaralayan biri benzeri bir şekilde ceza görür. Kısasın uygulanması, ölenin yakınlarının affetmemesi veya diyeti kabul etmemesi durumundadır.
Kur'an, kısasın önemini şöyle bildirir:
“Ey akıl sahipleri! Kısasta sizin için hayat vardır.”[1]
Kur'an, haksız yere cana kıyan katil için “cana can” prensibini getirir:
“Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı.”[2]
Masum bir cana kıyan kimsenin öldürülmesi nice faydalar sağlar. Şöyle ki:
-Başkasını öldürmeyi düşünen nice katil adayı, cezanın ağırlığı sebebiyle öldürmeye cesaret edemez, böylece hem muhatabı ölmemiş olur hem de kendisi.
- Masumu öldürenin öldürülmesi, kan davalarını önler. Katile hapis cezası verilip sonra çıktığında masumun yakınları onu veya o sülaleden birisini veya birilerini öldürmeye çalışır. Bu ise zincirleme olarak kan davalarına yol açar. Ama katil, devlet eliyle öldürüldüğünde, maktulün yakınları rahat eder ve iş orada biter.
- İdam cezası, kangren olmuş bir uzvu kesmeye benzer. Halkımız arasında “merhametten maraz doğar” tabiri vardır. Her zaman için değilse bile, en azından bazı durumlar için bunun doğru olduğunda şüphe yoktur. İslam’da esas olan merhamettir ve insanlara şefkatle muamele etmektir. Ama kangren olmuş bir uzuv haline gelen bir katile merhamet edip idama karşı çıkmak, mağdur durumda olan nice insanın haklarını nazara almamak anlamına gelir.
- Günümüzde Avrupa Birliği örneğinde görüldüğü gibi bazı ülkelerde idam cezası kaldırılmıştır. Avrupa birliğine aday bir ülke olarak bizde de idam cezası uygulanmamaktadır. Ama kamu vicdanı bu meselede -tabir yerindeyse- idamı özlemektedir. Çünkü mevcut sistemde binlerce kişinin katiline bile idam cezası verilememektedir. Onlarca çocuğa tecavüzde bulunup öldüren, toplum için tam bir felaket olan psikolojik deli ve sapık kimseler yakalandığında hapishanede beslenmektedir. Bugün Amerika gibi nice ülkede idam cezası varken Kur'anda yer alan bir hükmün uygulanmayışı kendi köklerimize ters düşmenin bir görüntüsüdür. Bu, bize yakışmamaktadır. Suç varsa ceza da olmalıdır. Bazı suçların cezası ise, idamdır.
Bediüzzaman’ın şu ifadesi bu bağlamda düşünülebilir:
“On üç asır evvel şeriat-ı garra teessüs ettiğinden, ahkâmda Avrupa’ya dilencilik etmek, Din-i İslâma büyük bir cinayettir ve şimale müteveccihen namaz kılmak gibidir.”[3]
Avrupa, kendi dinine ve örfüne göre kısas uygulamayabilir, bu onların meselesidir. Ama İslam Dininde kısasla ilgili açık hükümlere rağmen bunu göz ardı etmek Müslüman olmanın izzetiyle bağdaşmamaktadır. Böylesi bir durum, üstteki değerlendirmeyle “kuzeye doğru namaz kılmak gibidir.”
İslam Dini hayatı mukaddes tanır, haksız yere bir cana kıymayı bütün insanları öldürmeye eş tutar:
“…Bir can karşılığı veya yeryüzünde bir bozgunculuk çıkarmak karşılığı olmaksızın kim bir canı öldürürse, sanki bütün insanları öldürmüş gibidir.”[4]
Bediüzzaman âyeti şöyle açıklar:
“Adalet-i mahzanın en büyük düsturunu vaz’ediyor. Der ki: Bir masumun hayatı, kanı, hatta umum beşer için olsa da heder olmaz. İkisi nazar-ı kudrette bir olduğu gibi, nazar-ı adalette de birdir.”[5]
Beşer hukuku, en azından uygulamalar yönüyle cüz’i hakları göz ardı edebildiğinden, tarih boyu adalet görünümü altında nice zulümler işlenmiştir. Kur'an ise, velev bütün beşer için de olsa bir masumun kanını heder etmemektedir.
Ölenin yakınlarının katili affetmeleri veya diyete razı olmaları durumunda kısas hükmü düşer. Kur'an bunu şöyle bildirir:
“Ancak katil, kardeşi (öldürülenin velisi) tarafından bir şekilde affedilirse, maruf bir yol izlemek ve güzellikle diyet ödemek gerekir. Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve rahmettir.”[6]
Âyet metnindeki “şey” ifadesi, en ufak bir affı da içine alır. Çünkü affın az bir kısmı da kısasın düşmesinde tam affetmek gibidir. Buradaki af, öldürülenin velisi tarafından yapılan aftır. “Kardeşi” diye ifade edilmesi, iki tarafın insan cinsinden ve İslam dininden olmasını nazara vererek kalbi rikkate getirmek, şefkate sevk etmek içindir. Ölenin velisi, kısas istememe durumunda, diyeti kaba bir tavra girmeden istemeli, öldüren de güzel bir şekilde bunu ödemelidir, geciktirmemeli ve miktarı azaltmamalıdır. Maruf yol ise, aklın ve dinin gereklerine uygun bir yol izlemektir.
Bediüzzaman, üstteki âyet çerçevesinde, kendisiyle beraber hapiste bulunanlara şöyle der:
“Ey hapis arkadaşlarım ve din kardeşlerim!
Size hem dünya azabından hem âhiret azabından kurtaracak bir hakikati beyan etmek, kalbime ihtar edildi. O da şudur:
Meselâ: Birisi birinin kardeşini veya bir akrabasını öldürmüş. Bir dakika intikam lezzetiyle bir katl, milyonlar dakika hem kalbî sıkıntı hem hapis azabını çektirir ve maktulün akrabası dahi intikam endişesiyle ve karşısında düşmanını düşünmesiyle, hayatının lezzetini ve ömrünün zevkini kaçırır. Hem korku hem hiddet azabını çekiyor. Bunun tek bir çaresi var. O da Kur'anın emrettiği ve hak ve hakikat ve maslahat ve insaniyet ve İslâmiyet iktiza ve teşvik ettikleri olan barışmak ve musalaha etmektir.
Evet, hakikat ve maslahat sulhtur. Çünkü ecel birdir, değişmez. O maktul, herhalde ecel geldiğinden daha ziyade kalmayacaktı. O katil ise, o kaza-i İlahiyeye vasıta olmuş. Eğer barışmak olmazsa, iki taraf da daima korku ve intikam azabını çekerler. Onun içindir ki; "Üç günden fazla bir mü'min diğer bir mü'mine küsmemek" İslâmiyet emrediyor. Eğer o katl, bir adavetten ve bir kinli garazdan gelmemişse ve bir münafık o fitneye vesile olmuş ise; çabuk barışmak elzemdir. Yoksa o cüz'î musibet büyük olur, devam eder. Eğer barışsalar ve öldüren tövbe etse ve maktule her vakit dua etse, o halde her iki taraf çok kazanırlar ve kardeş gibi olurlar. Bir gitmiş kardeşe bedel, birkaç dindar kardeşleri kazanır...”[7]
Katil cennete girer mi?
Bediüzzaman’ın matbu kitaplarında yer almayan, ancak “gayr-ı münteşir” diye bilinen mektuplarından birinde şöyle önemli bir soru ve cevaba yer verilir:
Müdakkik talebelerinden Re’fet Bey anlatıyor:
“Kim bir mü’mini kasten öldürürse; cezası, içinde ebedî olarak kalacağı cehennemdir.”[8] âyet-i celilesi katiller hakkında pek korkunçtur. Bunu soruyorlar. “İstiğfar eden kabul olunmaz mı” diyorlar. Cevaben dedim:
“Allah kendisine şirk koşulmasını asla bağışlamaz. Bunun dışındakileri ise, dilediği kimse için bağışlar.”[9] âyeti mûcibince kabil-i afvdır.
Her iki âyet-i celilenin manalarının te’lifini ve biri diğerini nakzedip etmediğinin bildirilmesini istediler. Üstadımıza müracaata mecbur kaldım…
Bediüzzaman buna Tefsir ve Fıkıh kitaplarında yer alan bir açıklama ile cevap vererek şöyle der:
“Birinci âyetin tefsirinde, istihlal ile küfre gider, ebedî Cehennem’de kalır, demişler.”[10]
Yani âyetteki bu şiddetli ceza, mü’minin kanını heder olarak görüp, onu öldürmeyi helal sayan kimse içindir. Mü’mini mü’min olduğu için öldüren biri, bunun cezasını ebedi cehennem olarak çeker. İkinci ayette “şirk dışında her günahın bağışlanabileceği” ifade edilmiştir. Nefsine ve öfkesine mağlup olarak bir mü’mini öldüren mü’min kimse, bundan dolayı ciddi pişman olup tevbe ettiğinde ve ömrünün sonraki günlerinde istikamet üzere yaşayabiliğinde affa nail olabilir veya ebedi cehennem hükmünden hariç kalabilir.
Öte yandan, âyette bildirilen cehennemde daimî kalmaktan murat, uzun süre kalmak da olabilir. Çünkü günahkâr mü’minlerin cehennemde azaplarının ebedi olmadığına pek çok deliller bulunmaktadır.