Dijital gençlik problemlerinin hangi sosyolojik alanlar içinde anlam kazandığına dair geniş disiplinlerarası yelpazeden konumuz sınırlarına bir kısa gezinti yapalım. Özellikle dijital sosyoloji, gençlik sosyolojisi, değerler sosyolojisi, din sosyolojisi ve Gençlik Rehberi gençliğin dijital çağdaki konumuna dair kendi içinde farklı açıklamalar getirmektedir.
Dijital sosyoloji, bireylerin içinde hareket ettiği dijital düzeni açıklamaktadır. Platformların dikkati nasıl yönlendirdiği, görünürlüğü hangi ölçütlere göre dağıttığı, kullanıcı tercihlerini nasıl kaydettiği ve bu verileri yeni davranışlar üretmek için nasıl kullandığı bu alanın inceleme konusudur. Beğeni, izlenme, takipçi sayısı ve etkileşim düzeyi, dijital ortamın görünürlük ölçülerini oluşturmaktadır. Söz konusu bu işleyiş bütün kullanıcıları kapsamaktadır.
Gençlik sosyolojisi, dijital sistemlerin gençler üzerindeki etkisinin neden ayrı bir önem taşıdığını açıklamaktadır. Gençlik; kimliğin şekillendiği, toplumsal kabulün önem kazandığı, aileden bağımsızlaşma çabasının başladığı ve geleceğe ilişkin kararların verildiği bir dönemdir. Dijital ortamda karşılaşılan görünürlük kriterleri, karşılaştırmalar ve onaylanma biçimleri, gencin kendisini nasıl gördüğünü ve toplum içindeki yerini nasıl değerlendirdiğini etkileyebilmektedir. Bu nedenle sanal ağ ve dijital sistemler gençlik döneminde kimlik kurma ve hayat yönünün gidişatında belirleyici bir etken olmaktadır. Böylece gençlik sosyolojisi dijital düzen ile gençliğin gelişim özellikleri arasındaki bağlantıyı kurmaktadır. Aynı bağlantı, dijital ortamda üretilen ölçülerin gencin neyi değerli bulduğunu etkilemesiyle değerler sosyolojisine açılmaktadır. Gençlik, dijital sosyoloji ile değerler sosyolojisinin karşılaştığı ortak inceleme alanı hâline gelmektedir.
Değerler sosyolojisi ise dijital çevrede hangi davranışların değer kazandığını ve bu kriterlerin gençler tarafından nasıl benimsendiğini incelemektedir. Platformların sürekli öne çıkardığı içerikler görünürlüğü başarıyla; beğeniyi kabul görmeyle, tüketimi mutlulukla ve kesintisiz etkinliği üretkenlikle ilişkilendirebilmektedir. Dijital göstergeler gündelik hayatın ölçülerine dönüştüğünde gençliğin başarı, mutluluk, özgürlük ve kabul görme anlayışı da değişmektedir. Değerler sosyolojisinin çalışmaya katkısı, bu değişimin toplumsal kaynaklarını, aktarılma yollarını ve gençlerin tercihleri üzerindeki etkisini açıklamaktır. Çalışmada incelenen güncel literatür, söz konusu etkilere dijital okuryazarlık, algoritmik farkındalık, dijital etik, güvenli kullanım, öz düzenleme ve değişen iş gücüne uyum üzerinden karşılık vermektedir. Bu beceriler gençliğe dijital araçları nasıl kullanacağını öğretmektedir. Fakat kullanımın hangi değere ve hayat amacına yöneltileceği ise ayrı bir sorudur. Teknik açıdan bilinçli bir gençlik, zamanını yine görünürlük, tüketim ve onay arayışı içinde harcayabilmektedir.
Bu durumda dijital gençliğin davranışına yön verecek değer sistemini, Gençlik Rehberi’yle ilişkilendirerek risklerin yaklaşım ve çözüm boyutuna kısaca değineceğiz. Daha geniş bir çalışmaya davetiye olmasını dilerim.
Gençlik Rehberi, gencin dikkatini, zamanını, enerjisini, arzularını ve tercih kapasitesini hangi amaç doğrultusunda kullanacağını açıklayan dinî ve değer merkezli bir yön sunmaktadır. Rehber’de gençlik, geçici olduğu kadar güçlü ve sorumluluk taşıyan bir hayat sermayesi olarak ele alınmaktadır. Cazibedar fitne ve gayrimeşru zevkler gençliği dışarıdan çeken uyaranları; hevesat bu uyaranlara yönelen arzuyu, gaflet ise tercihin sonucunu ve hayatın asıl amacını gözden uzaklaştıran yön kaybı hâlini ifade etmektedir. Bu yönelişin devamı sefahet, suistimal, israf ve zararla sonuçlanmaktadır. Rehber’in sunduğu iyileştirici yön ise akıl ve fikirle sonuçları değerlendirme, meşru daireyle davranışa sınır koyma, iffet ile bu sınırı koruma, şükürle gençliği nimet olarak görme, farz ve taatle değeri düzenli davranışa dönüştürme esasına dayanmaktadır. Ulvî ve manevî zevkler, hazine-i ebediye ve saadet-i ebediye kavramları da gençliğe geçici hazzın karşısında kalıcı bir anlam ve gelecek amacı sunmaktadır. Böylece gençlik sermayesinin korunması, yasakların dışarıdan uygulanmasına değil; gencin kendi iradesini anlam, amaç, değer ve sorumluluk doğrultusunda kullanmasına bağlanmaktadır.
Çalışma yöntemi olarak; Gençlik Rehberi kavramları ile dijital, gençlik ve değer sosyolojileri arasındaki bağlantıyı din sosyolojisi kavramları üzerinden kurmak, rehberin çağımız gençliğine dair sarsıcı tespit ve çözüm alanlarını daha toplumsal bir katmana taşıyacaktır. Gençlik Rehberi’nde geçen ‘Risale-i Nur’dan medet isteyen biçare gençlere verilen bir intibah, bir ders ve bir ihtardır.’ konusunun sınırları içinde bir deneme yapacağız.
Rehber’deki bu konuyu incelediğimizde; iman, gençlik hayatını anlamlandıran temel referansa; İslami terbiye, dinî değerlerin öğrenildiği ve kuşaklar arasında aktarıldığı dinî sosyalleşme sürecine; meşru daire, davranışları düzenleyen değer ve norm sınırlarına karşılık gelmektedir. İffet, şükür, farz ve taat ise benimsenen dinî değerlerin gündelik tercihlere ve kalıcı huzura dönüşmesini göstermektedir. Tenbih, ders ve ihtar yoluyla gençliğe yön verilmesi ile ihtiyarların tecrübelerine başvurulması, dinî değerlerin eğitim ve kuşaklararası ilişki aracılığıyla aktarılmasını açıklamaktadır. Ulvî ve manevî zevkler ile saadet-i ebediye de tercihlerini anlık hazdan daha geniş bir zaman ve anlam ufku içinde değerlendirmesini sağlamaktadır. Böylece dijital sosyoloji dış yönlendirme düzenini, gençlik sosyolojisi bu düzenin gençlik dönemindeki etkisini, değerler sosyolojisi değer ölçülerindeki değişimi, Gençlik Rehberi gençliğin yönelmesi gereken dinî ve ahlaki ölçüleri, din sosyolojisi ise bu ölçülerin toplumsal hayatta nasıl öğrenildiğini ve davranışa nasıl dönüştüğünü açıklamaktadır.
Gençlik, insanın enerjisinin ve arzularının yoğunlaştığı, dikkat, zaman, enerji, arzu, irade ve tercih kapasitesinin en geniş olduğu dönemdir. Gençlik sermayesi bir değer sistemine bağlanmadığında geçici hazlar uğruna tüketilebilir. Gaflet, cazibe, heves, anlık haz merkezli tercihlerle yönlendirilen gençlik sermayesi, alışkanlık/bağımlılık, sefahet, israf ve zararın beraberinde getirdiği pişmanlıkla sonuçlanmaktadır. İman, anlam, değer, sınır, irade, iffet, özdenetim ve sorumlulukla yönlendirildiğinde ise üretime, anlamlı bir dünya hayatına ve ebedî saadete yönelen bir imkâna dönüşür. Bu nedenle dijital çağın gençlik problemleri odağında Gençlik Rehberi’nin temel paradigması gençliği anlam, değer, irade, amaç ve sorumlulukla yapılandırma bağlamında okunmalıdır (Şekil 2).
Şekil 2. Dijital Çağın Problemlerine Gençlik Rehberi’nin temel paradigması
Gençliğin bu değer sisteminin inşa sürecinde, sahada sosyal psikoloji, din eğitimi, din psikolojisi ile Medrezetüzzehra’nın pedegojik formunun oluşturulması gerekir. Fıtrat merkezli eğitim, etkinlik ve sosyal ortam sağlanması ile birlikte gençlerin iş/kariyer ve eş/aile hayat standartlarının sürdürülebilmesi en büyük yatırım alanı olmalıdır. Bu şekilde dinamik bir sorumluluk ve faaliyet alanı açılabilir.
Bütün bu süreçlerin kalbi ise gençlere şefkat odaklı bir yaklaşımla eşlik etmek, onurunu besleyecek standart ihtiyaçlarını karşılamak ve sempatik ikmaldir.