Kâinattaki muazzam dengeyi, hücrelerimizdeki kusursuz işleyişi ve galaksilerin ahenkli hareketlerini izlerken aklımıza takılan en temel soru hep aynıdır: "Bunlar nasıl oldu?"
Matematikte bir önermeyi ispatlamaya çalışırken kullandığımız en önemli araçlarından biri "olmayana ergi" (reductio ad absurdum) yöntemidir. Bu yöntem; bir önermenin zıddını (yanlışını veya alternatiflerini) doğru kabul edip adım adım sonuçlara gitmek, o sonuçlar mantıken birer absürtlüğe (saçmalığa), çelişkiye veya "muhal" duruma düştüğünde ise ilk varsayımı çöpe atarak geriye kalan hakikati sarsılmaz bir kesinlikle tescil etmektir.
Kâinatın varoluşunu masaya yatırdığımızda, matematiğin bu keskin mantığını, kelam ilminin bürhanlarını, felsefenin temel yasalarını ve modern fen bilimlerinin verilerini harmanlayarak materyalist kabullerin temellerini kökünden sarsan derinlikli bir tahlil elde ederiz. Şimdi, bu yöntemi önce matematiğin berrak sularında test edip, ardından kâinatın muazzam tablosuna uygulayalım.
Olmayana Ergi Yöntemi ile İlgili Bazı Örnekler
p ise q biçiminde ifade edilmiş bir önerme verilsin. Bu önermenin doğru olduğu kabul edilerek bazı sonuçlar bulunur. Bulunan bu sonuçlar yanlış veya birbiri ile çelişiyorsa önermenin yanlış olduğu gösterilmiş olur. Veya önermenin yanlış olduğu kabul edilerek bazı sonuçlar bulunur. Bu sonuçlar birbiri ile çelişirse önermenin doğru olduğu gösterilmiş olur. Bu yöntem "saçmalığa indirgeme" anlamına gelen"reductio ad absurdum" adıyla da bilinir. Şimdi bu yöntem ile ilgili iki örnek verelim.
Örnek 1: Asal sayıların sonsuzluğu ispatı
Matematiğin en klasik olmayana ergi ispatlarından biri, asal sayıların sonsuz olduğunu gösteren ispattır. Önermemiz şudur: "Asal sayılar kümesi sonsuz elemanlıdır."
Bu önermeyi doğrudan ispat etmek yerine asal sayıların sonlu sayıda olduğunu kabul edip ispatlayamaya çalışalım. Eğer buradan çelişki elde edilirse demek ki kabulümüz yanlış olur. Dolayısıyla asal sayılar kümesinin sonsuz elemamlı olduğu elde edilir.
İspat. Kabul edelim ki asal sayılar kümesi sonlu olsun. Bu durumda tüm asal sayıları içeren küme
P = {2, 3, 5, 7, …, p}
olsun. Şimdi bu asalların hepsini çarpıp, sonuca 1 ekleyerek yeni bir A sayısı elde edelim
A=(2.3.5.7…p)+1.
Bu sayı, 2 ile bölündüğünde 1 kalır, 3 ile bölündüğünde 1 kalır, benzer şekilde 5, 7,…, p ile bölündüğünde 1 kalanını verir.
A sayısının mutlaka asal olması gerekmez. Fakat A sayısının en az bir asal böleni bulunmak zorundadır. Bu asal bölen, başlangıçta kabul ettiğimiz P kümesindeki hiçbir asal sayı olamaz. Çünkü P kümesindeki her asal sayıya bölündüğünde A sayısından 1 kalmaktadır.
Böylece başlangıçta bütün asal sayıları içerdiğini kabul ettiğimiz P kümesinde bulunmayan yeni bir asal sayı elde etmiş oluruz. Bu ise bütün asal sayıların sonlu sayıda olduğu varsayımıyla çelişir.
Çelişki elde edildiğine göre kabulümüz yanlıştır. Demek ki asal sayılar kümesi sonsuz elemanlıdır.
Örnek 2: √2’nin (Karekök 2) irrasyonel olduğunun ispatı
Rasyonel sayılar iki tam sayının oranı şeklinde yazılabilir. İki tam sayının oranı şeklinde yazılamayan sayılara irrasyonel sayılar denir. İspatı yaparken √2 nin rasyonel olduğunu kabul edeceğiz. Buradan çelişki elde edip, irrasyonel olduğunu ispatlayacağız.
İspat: √2 sayısının rasyonel (yani iki tam sayının oranı şeklinde yazılabilir) olduğunu varsayalım. Yani √2 = a/b olsun (a ve b tam sayıları aralarında asal). Her iki tarafın karesini aldığımızda
2b² = a² denklemini elde ederiz. Bu, a²'nin çift sayı, dolayısıyla a'nın da çift olduğunu gösterir (a = 2k). Bunu denklemde yerine koyduğumuzda 2b² = 4k² yani b² = 2k² olur ki bu da b'nin çift olmasını gerektirir. Hem a'nın hem b'nin çift olması, onların "aralarında asal" olduğu ilk kabulümüz ile çelişir. Bu çelişki, başlangıçtaki varsayımı yıkar; geriye tek bir durum kalır: √2 irrasyoneldir.
Bu iki örnekte de dikkat edilmesi gereken ortak nokta şudur: Önce ispatlamak istediğimiz önermenin karşıtını kabul ediyoruz. Ardından bu kabulü mantıksal sonuçlarına kadar götürüyoruz. Eğer başlangıçta kabul ettiğimiz durum kendi içinde çelişki doğuruyorsa, o kabulün yanlış olduğu ortaya çıkıyor. İşte olmayana ergi yönteminin temel mantığı budur.
Mantıki Çerçeve: Muhal ile Mümteni Arasındaki Çizgi
Natüralist söylemlerin tutarsızlığını görebilmek için kelam ve mantık ilmindeki kriterleri bilmeliyiz:
Vacip: Varlığı zorunlu olan (2x2 = 4 gibi).
Mümteni: Aklen imkânsız, kabulü çelişki doğuran (2x2 = 5 gibi).
Mümkün: Olması da olmaması da imkan dahilinde olan. Bu alan ikiye ayrılır: Muhtemel ve Muhal.
Mantıki tahlilde muhal, mümkün kategorisinin alt dalıdır. Bir olayın gerçekleşmesi soyut olarak "mümkün" görünse bile, o olayın gerçekleşebilmesi için mutlak surette ilmî veya harici bir faile (nedene) ihtiyaç duyuluyorsa ve o neden ortada yoksa, o olayın gerçekleşmesi "muhal" hale gelir.
Örneğin, bir parayı 3 kez havaya attığınızda hepsinde tura gelmesi normal bir muhtemel durumdur. Ancak aynı parayı 1000 defa havaya attığınızda her defasında tura gelmesi, dışarıdan bilinçli bir müdahale olmaksızın gerçekleşemez. Eğer harici bilinçli bir faili reddediyorsanız, bin kez üst üste aynı sonucun tamamen tesadüfen çıkacağını iddia etmek mantıken muhaldir. Günümüzdeki materyalist evrim ve tesadüf kurguları, tam anlamıyla bu tür muhal senaryolar üzerine kuruludur.
Canlılarda bulunan 20 temel aminoasitten ortalama büyüklükte, 100 aminoasit uzunluğunda küçük bir proteinin tamamen rastgele bir araya gelme olasılığını düşündüğümüzde karşımıza muazzam bir sayı çıkar: 20100 (yaklaşık 10130) olarak hesaplanan bu sayı, gözlemlenebilir evrendeki toplam atom sayısından (1080) kat kat fazladır. Bu durum, tek bir protein zincirinin tamamen tesadüfe bağlı oluşumunun, milyonlarca yüzü olan bir zarı arka arkaya yüzlerce kez atıp her seferinde aynı istenen sonucu tutturmak gibi imkânsız bir olasılık barındırdığını gösterir. Yani bunun dış bir müdahale olmadan olması muhaldir.
Mantık bize şunu söyler: Bir fikri reddetmek, o fikrin zıddını kabul etmektir. Yaratıcı'nın varlığını inkâr eden bir kimse, sadece bir Yaratıcı'yı reddetmekle kalmaz; reddettiği ilahi kudretin yerine akıldan uzak, hurafe ve batıl binlerce muhali kabul etmek zorunda kalır. Tek bir Sonsuz Güç ve İlim Sahibi'ni kabul etmemek uğruna, evrendeki her bir zerreye ve atoma sonsuz bir ilim, irade ve kudret tanımak gibi akıl dışı bir safsataya saplanılır.
Yaratıcının Varlığına Olmayana Ergi ile Yaklaşmak: Dört Yol
Matematikteki bu ispat yöntemini, gözümüzün önünde duran kâinata, evrendeki canlılara ve hayatın kendisine uygulayalım. Gözle görülür bir hakikat vardır: Mevcudat var ve inkâr edilemez. Big Bang teorisinden de bildiğmiz gibi her varlık sonradan (hudüs ile) sanatkârane, hikmetli ve mizanlı (ölçülü) bir şekilde yaratılmıştır. Aklen ve mantıken bu eserlerin meydana gelmesi için sadece dört muhtemel yol bulunmaktadır:
Birinci Yol: Maddi sebeplerin, elementlerin ve doğadaki unsurların tesadüfen bir araya gelip canlıları yaratması.
İkinci Yol: Varlığın hiçbir harici müdahale olmaksızın, tamamen rastlantısal olarak kendi kendine şekil alması.
Üçüncü Yol: Elementlerin kendi doğası, kimyasal özellikleri ve tabiatın tesiriyle zorunlu olarak doğması.
Dördüncü Yol: Sonsuz ilim, irade ve kudret sahibi tek bir Yaratıcı tarafından var edilmesi.
Olmayana ergi yönteminin gereği olarak; ilk üç yolun aklen imkânsız, çelişkili ve mantıken "muhal" olduğu kat'î bürhanlarla ispatlandığında, zorunlu olarak ve kesinlikle dördüncü yol olan "Yaratıcı yapıyor" hakikati bir matematiksel kesinlik olarak önümüzde durur. Peki, ilk üç şık neden çökmektedir?
Birinci Yolun İptali: Eczane Temsili ve Tesadüfün Çıkmazı
Maddi sebeplerin canlıları icat ettiğini iddia eden birinci yolun imkansızlığını anlamak için Eczane Temsili muazzam bir akli ölçüdür:
Bir eczanede yüzlerce kavanoz şişe içinde çeşitli maddeler var. Bu maddelerden hayatî, mucizevi ve kusursuz bir ilaç yapılmak isteniyor. Her bir kavanozdan miligramın milyarda biri hassasiyetle ölçülerek madde alınmalı; aksi takdirde ilaç zehire dönüşür. Şimdi fırtınalı bir havanın tesiriyle şişelerin devrildiğini, her birinden tam da gereken hassas miktarda maddenin dökülüp bir kapta toplanarak o ilacı oluşturduğunu iddia etmek hangi matematiksel olasılıkla izah edilebilir?
Üstelik işin içine "Çoklukla efradının görülmesi" kuralı girer. Tesadüfen bir defa bir şeyin olduğu farz edilse bile; dünyada milyarlarca aynı hassas ölçüye sahip canlı türünün (yaklaşık sekiz milyar insanın, trilyonlarca hayvan ve bitkinin) aynı mükemmel kopya ve nizamla sürekli var olması, tesadüf ihtimalini olasılık teorileri karşısında tamamen sıfırlar.
Kur'an-ı Kerim bu hakikati asırlar önce ne güzel ifade etmiştir:
"Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, kesinlikle ikisinin de düzeni bozulurdu." (Enbiya Suresi, 22)
İkinci Yolun İptali: Kendi Kendine Teşekkül ve Genetik Gerçekler
İkinci yol, her şeyin "kendi kendine" oluştuğu iddiasıdır. Bir şeyin kendi kendisini meydana getirebilmesi için, meydana getirme fiilinden önce o şeyin bir şekilde mevcut olması gerekir. Çünkü var olmayan bir şeyin herhangi bir fiilde bulunması mümkün değildir.
Bir binanın kendisini inşa ettiğini varsayalım. İnşaatı gerçekleştirebilmesi için binanın önceden mevcut olması, gerekli araçları kullanması ve inşa sürecini yönetmesi gerekir. Oysa binanın var olabilmesi için zaten inşa edilmesi gerekmektedir. Böylece bina, var olabilmek için önce var olmayı gerektirmiş olur. Bu ise açık bir çelişkidir.
Bunu somutlaştırmak adına Ayasofya Camisi'ni ele alalım: Ayasofya'nın kendi kendine olduğunu kabul etmek, bu muhteşem caminin taşlarının bir araya gelip el ele verip bir cami yapmaya karar vermeleri ve bu kararı patron-işçi münasebetiyle uygulamaları demektir. Bu da yetmez; taşlarda yüksek mimari bir ilim, ustalık, işçilik, uyum, güç ve irade olduğunu kabul etmek demektir. Âlemde var olan hiçbir şey Ayasofya'dan daha az sanatlı değildir. Basit gibi gelen bir elmayı göz önünde bulunduralım. Acaba elmayı oluşturan moleküller neden bir araya gelip elmayı oluşturma ihtiyacı hissetsin? Kaldı ki bir elma değil, sayısız elma, ağaçlar, hayvanlar ve insanlar...
İş insana gelince durum daha da karmaşıklaşır. Atomların insanın bütün ihtiyaçlarını önceden bilip ona göre konum alması gerekir: Görebilen bir göz, işiten bir kulak, tat alan bir dil... Eğer insanı oluşturan atomların bütün bunları yapabilecek şuur ve kabiliyette olduğu kabul edilirse, o zaman "her şey kendi kendine oluyor" denilebilir. Fakat bu durumda şu garip netice çıkar: Bir bilgisayarın mühendis tarafından yapıldığını inkâr edip, bilgisayarın her bir parçasının kendi içinde bir mühendislik bilincine ve bilgisine sahip olduğunu iddia etmekle aynı kapıya çıkar.
Bu mantıki esaslar, modern biyoloji, genetik bilimi ve matematik ile birebir örtüşmektedir:
İnsan vücudunda 30-40 trilyon hücre bulunmaktadır.
Her hücrenin çekirdeğinde o canlının bütün yapısını özetleyen DNA molekülü ve 3 milyar civarında genetik karakter (harf) yer almaktadır.
Olasılık teorisine göre sıfıra çok yakın olan imkânsızlıklar (örneğin 10⁵⁰'de 1'den küçük ihtimaller) sıfır kabul edilir. Bir proteinin veya DNA'nın kör tesadüflerle ve cansız elementlerin kendi kendine bir araya gelmeyle oluşma ihtimali bu sayıların çok çok ötesindedir. 30-40 trilyon hücreli bir canlının her bir parçasındaki kusursuz uyumu kör ve şuursuz tesadüflere bağlamak, matematiksel olarak rasyonel bir teori değil, mantıksal bir safsatadır.
Üçüncü Yolun İptali: Tabiat Kanunları ve Matbaa Misali
Üçüncü yol olan "Doğanın gereği / Kanunlar yapıyor" iddiası, çok büyük bir aldanıştır. Doğanın gereği olduğunu düşünmek, doğada var olan kanunları ve belli bir düzende gerçekleşen fiziksel, kimyasal olayları yanlış yorumlamaktan kaynaklanır. Âlemde cereyan eden bu kanunlar o kadar düzenlidir ki formülize edilir (Örn: Fotosentez tepkimesi, DNA şifreleri, Ay ve Dünya'nın yörünge hareketleri).
Bunu anlamak için matbaa misalini ele alalım: Karşımızda muazzam, ciltler dolusu ilmî bir ansiklopedi duruyor. Bu kitabın var olması için ya bunu yazan bir yazar vardır, ya da matbaanın içindeki demir harfler ve mürekkepler kendi kendine dizilip bu ansiklopediyi yazmıştır. Çıkıp "Bu kitabı yazar yazmadı, matbaanın kanunları yazdı" demek ne kadar mantıklıdır? Matbaa makinesi sadece bir alettir; harfleri yerli yerine koyan ise dışarıdan gelen bilinçli bir iradedir. Tabiat dediğimiz şey de, kâinat matbaasında İlâhî kudretin cari olan kanunlarının unvanıdır. Tabiatı mûcid zannetmek, bir binanın projesine bakıp "Mimar yok, bu binayı projenin kendisi inşa etti" demektir.
Ayrıca doğanın en sarsılmaz yasalarından biri olan Termodinamiğin İkinci Yasası (Entropi İlkesi) da bu iddianın altını oyar. Entropi kanununa göre evrende her şey bir düzensizliğe, kaosa, yıpranmaya ve dağılmaya giderken; hücrelerin, DNA'nın ve kâinatın sürekli bir nizam, basiret, hayat ve uyum üretmesi "kendi kendine" veya "tabiat kanunlarıyla" asla açıklanamaz. Kanunlar birer eylemsizlik kuralıdır; enerjiye yön veren irade olmaksızın kanunlar iş yapamaz.
Vacibü'l-Vücud: Mümkün Varlıkların Nihai Dayanağı
Farklı görünen bütün görüşler aslında yukarıdaki üç batıl fikrin türlü kisvelere bürünmüş halleridir. Bunun en bariz örneği, yaratıcıyı inkâr eden evrim iddiasıdır; bu iddianın kökeni de aslında tesadüfe ve doğanın gereği var olan kanunlar icracıdır iddiasına dayanır.
Evrenin ezeli olduğunu düşünenler de alemin işleyişini bu üç görüşten birine dayandırmak zorundadır.
İlk üç ihtimali incelediğimizde şu sonuçlara ulaşıyoruz:
Sebepler, kendileri de varlıkları bakımından bağımlı oldukları için nihai açıklama yani yaratıcı olamaz.
Bir varlığın kendisini yoktan meydana getirmesi, var olmadan önce fiilde bulunmasını gerektirdiği için çelişkilidir.
Tabiat ya açıklanması gereken varlıklar bütünüdür ya da bu varlıkların işleyişini ifade eden kanunlar ve düzenliliklerdir. Her iki durumda da onun bağımsız yaratıcı olduğu gösterilmiş değildir.
Ancak bu sonuçlardan doğrudan doğruya Allah'ın varlığına geçebilmek için bir temel ilkeye daha ihtiyacımız vardır:
Varlığı kendinden olmayan, var olmak için başka şartlara muhtaç bulunan mümkün varlıkların nihai açıklaması, yine kendileri gibi başka mümkün varlıklara dayanarak tamamlanamaz.
Burada mümkün varlık ile kastedilen, var olması da var olmaması da düşünülebilen; varlığı kendi mahiyetinden kaynaklanmayan varlıktır. İnsan, ağaç, yıldız, atom ve bütün fiziksel nesneler bu açıdan mümkündür. Çünkü bunların varlığı, belirli şartların gerçekleşmesine bağlıdır.
Bir şeyin varlığını başka bir şeye borçlu olması, o şeyin kendi kendisinin yeterli açıklaması olmadığını gösterir. Bu bağımlılık ilişkisini açıklamak için yalnızca başka bağımlı varlıklara başvurmak, soruyu sürekli ertelemek olur. Burada sonsuz bir sebep zincirinin mümkün olup olmadığı meselesi gündeme gelir. Fakat asıl soru, geçmişte ilk sebebin bulunup bulunmadığından daha temeldir: Zincirin her halkası varlığını başka bir halkaya borçluysa, zincirin tamamının varlığı neye dayanmaktadır?
Birbirine asılı duran halkaların sayısını sonsuza çıkarmak, onların neden asılı durduğunu açıklamaz. Burada aradığımız şey, yalnızca zincirin ilk halkası değil, zincirin tamamının varlığını mümkün kılan bağımsız temeldir.
Öyleyse mümkün varlıkların nihai açıklaması, kendisi mümkün olmayan; var olmak için başka bir sebebe ihtiyaç duymayan, varlığı kendinden olan bir varlıkta temellenmelidir. Buna Vacibü'l-Vücud, yani varlığı zorunlu olan denir.
Bu varlık, başka bir şey tarafından meydana getirilmiş olamaz. Çünkü o da başka bir şeye muhtaç olsaydı, aradığımız nihai açıklama olma niteliğini kaybederdi. Varlığı kendinden olduğu için başlangıç ve son gibi sınırlamalarla kayıtlı değildir. Başka bir ifadeyle, varlığı kendisinden kaynaklanan ve var olmak için hiçbir şeye ihtiyaç duymayan bir varlık olmalıdır.
Kâinattaki düzen, ölçü ve uyum da bu noktada anlam kazanır. Çünkü varlıkları meydana getiren sebeplerin, kendilerinde bulunmayan bir varlık temelini sağlayamayacağı gibi, tabiat kanunlarının da kendi varlıklarını açıklamaları beklenemez.
Vacib’ül Vücud olan bu varlık ise Allah'tır.
Tevhid hakikatine yani Allah'ın varlık ve birliğine deliller çoktur; fakat yazımızın amacı "olmayana ergi" yöntemiyle Allah'ın varlık ve birliğine dair bir delil göstermekti. Bu yüzden olmadığını iddia eden görüşlerin çıkmazları gösterilerek bu hakikat ispatlandı.
Sonuç
Tüm bu felsefi, matematiksel, fiziksel ve biyolojik tahlillerin bizi ulaştırdığı nihai nokta, Kur’ân-ı Kerîm’in insan aklına sunduğu sarsılmaz bir hakikati teyit etmektedir. Bu meseleye en berrak irşadı, İbrahim Suresi’nin 10. ayeti vermektedir:
Peygamberleri dedi ki: Gökleri ve yeri Fâtır sıfatıyla yoktan var eden Allah hakkında hiç şüphe olur mu?
Ayet-i kerimede geçen "Fâtır" kelimesi, varlığı eşsiz bir tarz, fıtrat, mizan ve kusursuz bir düzen üzere yoktan ve hiç örnek yokken yaratan Yaratıcı’yı ifade eder. Ayetteki soru ise bir cevap bekleme amacı taşımayan, aksine hakikatin göz önünde olduğunu vurgulayan "istifham-ı inkari" (şüpheyi ve inkârı reddeden hayret sorusu) niteliğindedir. Demek ki Cenab-ı Hakk’ın varlığı ve birliği, ispat edilmeye çalışılan soyut bir teori değil; kâinatın her zerresinde parıldayan bedahat derecesindedir.
Matematikte kullandığımız "olmayana ergi" (reductio ad absurdum) yöntemiyle kâinatın varoluşuna dair masaya yatırdığımız dört yoldan ilk üçünün; yani:
- Maddi sebeplerin (esbab-ı âlemin) icat etmesi,
- Kendi kendine rastlantısal olarak teşekkül etmesi,
- Şuursuz tabiatın ve kanunların yaratması iddialarının;
eczane misalleri, olasılık teorileri, termodinamik yasaları, genetik kodlar ve matbaa-kanun ikilemi karşısında binler muhal (imkânsızlık) barındırdığı ispat edilmiştir.
Alternatiflerin bu şekilde matematiksel ve mantıki bir kesinlikle çökmesi, bizzarure ve bilbedahe dördüncü ve tek doğru yolu zorunlu kılmaktadır: Gökleri ve yeri, sonsuz ilim, irade ve kudret sahibi tek bir Yaratıcı (Kadir-i Zülcelal) yoktan var etmektedir.
Yaratıcı'yı inkâr etmek veya sebeplere tapmak; aklı, mantığı ve bilimi bir kenara bırakıp her bir zerreye ilâhî vasıflar yükleyen akıl dışı binlerce hurafeyi kabullenmek demektir. Buna mukabil tevhid yolu; kâinattaki muazzam nizamı okuyan, aklın, ilmin ve kalbin sükûnet bulduğu en berrak, en tutarlı ve tek akli hakikattir.
Tevhid; kâinattaki düzeni, bilim de denilen işleyişi inkâr etmek değil, o düzenin ve işleyişin hakiki sahibini tanımaktır.