Bosna-Hersek Oslobodjenje Gazetesi Türkiye muhabiri Emine Şeçeroviç’e göre bu amaçla sorulacak sorular, yeni bir tartışmayı beraberinde getirecek. Zaman’a makale yazan Şeçeroviç, ülkedeki Müslümanların kendilerini ‘Bosnalı ya da Hersekli’ olarak tanımlamaları durumunda, ‘diğerleri’ kategorisinde kaydedileceklerini vurguluyor. Balkanlar’daki etnik kimliklerin tanımlanmasındaki zorlukları dile getiren Şeçeroviç, bu oyunla Boşnakların, Bosnalı-Hersekli ve Müslüman kimliklere bölüneceğini, ‘öteki’ sayılacağını belirtiyor.
Bosna-Hersek'te nüfus sayımı oyunu
Emine Şeçeroviç*
Bosna-Hersek'te, 2013 yılında yapılacak olan nüfus sayımı için, bu yıl 15-29 Ekim tarihleri arasında deneme amaçlı pilot nüfus sayımı yapıldı. Deneme nüfus sayımı Bosna-Hersek Federasyonu, Sırp Cumhuriyeti ve Brçko özerk bölgesinde toplam 66 bölgede yapıldı ve buna göre 2013 nüfus sayımının yapılıp yapılmayacağına karar verilecek. İstatistik Ajansı direktörü Zdenko Milinoviç, Bosna-Hersek medyası için deneme sayımının eksikliklerin ve hataların bulunması açısından önemli olduğunu söyledi. Malum, Bosna-Hersek'te son nüfus sayımı 1991 yılında yapılmıştı ve bunca yıl sonra yapılacak ilk nüfus sayımında hataların olmasına normal bakılıyor. 1971 yılında yapılan nüfus sayımına göre Bosna-Hersek 3,7 milyon, 1981 yılında 4,1 milyon ve 1991 yılında 4,4 milyon nüfuslu ülkeydi, 2013 yılında yapılacak sayımın rakamları ise merakla bekleniyor.
Gelecek nüfus sayımının bugünlerde Bosna-Hersek'te tartışılıyor olması, sadece 22 yıl aradan sonra yapılmasından kaynaklanmıyor. Sayımda sorulacak sorulardan, üç sorunun cevaplarından doğabilecek sonuçlar bugünün tartışma konusudur. Bunlardan ikisi (etnik-milli ve din) isteğe bağlı olup, üçüncüsü (dil) ise zorunludur ve cevap verilmediği takdirde kişi 100 KM (lira) ceza ödemek zorunda kalacaktır. Sorunun en çok yaşandığı nokta ise etnik-milli sorusunun seçenekleridir ki, onlar da sırayla şöyledir: Boşnak, Hırvat, Sırp, Cevapsız ve Diğerleri. Sorunun milli ve etnik kimliği birleştiren şekli bile baştaki hatadır ve verilen cevap şıkları da hatanın devamıdır. Bosna-Hersek'te yaşayan Hırvatların ve Sırpların cevap seçeneği açıktır, çoğu Boşnak'ın ise seçeneklerden kafası karışacak ve yanlış bilgilere sebep olacaktır. 1991 yılındaki sayımda çoğunlukla Ortodokslar Sırp seçeneğini, Katolikler Hırvat seçeneğini işaretlerken, ülkenin çoğunu oluşturan bugünün Boşnaklarına ise tek bir seçenek verilmişti, o da Müslüman'dı. Hiçbir zaman milli ve dinî kimlik bir değildi, olamaz da ama Bosna'da her şey mümkün olduğu gibi, o da oldu. 1991 yılında Müslümanlar ülkenin % 43,47'sini oluşturuyorlardı.
Bugün ise ‘Müslüman' seçeneğinin yerini ‘Boşnak' seçeneği aldı. Onun varlığı sorun değil, sorun olan şu ki; birçok insan kendini ‘Müslüman', ‘Bosnalı ve Hersekli' olarak tanımlayacaktır ve onu yaptığı anda "Diğerleri'' kategorisine girmektedir. Maalesef, bunun sonucunda da Boşnakların gerçek sayısını azaltacak bir tabloyla karşı karşıya kalabiliriz, yani var olan Boşnaklar bile ‘gözükmeyecekler'. Bu, tam da bunun için yapılmış bir ‘seçenek' oyunudur. Birçok kişi ‘Boşnak' kimliğine alışkın değildir, Müslüman'dır ve kendini, dayatılmış olan, Bosnalı kimliğiyle tanıtmaktadır. Bu tanımı nüfus sayımında da yaptığı zaman Boşnaklara bilmeden zarar verecektir ve bu zarar oldukça tehlikelidir çünkü bir bölgede Boşnaklar yüzde 10'un altına düşerlerse, bu onları ‘ulusal azınlığın' içine doğru itecektir.
Saraybosna Tarih Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Husniya Kamberoviç, Balkan ülkelerinde yapılan nüfus sayımının diğer ülkelerden farklı olduğunu ve Balkanlar'da en önemli noktanın ‘milli ve dinî kimlik bilgileri' olduğunu söylemekte. İstatistik profesörü Dr. Hasan Zoliç ise Fena ajansı için yeni nüfus sayımında Hırvatların sayısında azalma olacağını söylemekte ve ‘Bosna'da savaş olmasaydı bugün 5 milyon nüfuslu ülke olurdu' şeklinde konuşmaktadır. Boşnaklara hazırlanan bu oyunu anlatmaya yönelik yazılı, görsel ve sosyal medyada çalışmalar başlamış olsa da, onları görmeyecek veya duymayacak birçok insan vardır. Bosna-Hersek'te bazı STK'lar bu sorulara sertçe karşı çıkmakta ve 2013 nüfus sayımının, bu hatalı sorularla, yanlış nüfus bilgilerini ortaya koyacağına inanmaktadırlar. Ülkede başlatılan “Boşnak olmak önemlidir” kampanyasının açıklamasında şu ifadelere yer verilmektedir: “Bin yıllık, tarihi Boşnak ismini koruma ve teşvik etme ihtiyacını vurgulayarak, Boşnak etnik kimliği olan tüm Bosna-Hersek vatandaşlarını, dinî ve bölgesel ayırımına izin vermemelerine çağırıyoruz.”
Kısacası bu oyun Boşnakların, Bosnalı-Hersekli ve Müslüman kimliklere bölünerek, ‘diğerlerinden' sayılma ve yok görülme tehlikesini getirmektedir. ‘Mantığın bittiği yerde Bosna-Hersek başlar' denilen bir ülke için her şey ‘normal' ve beklenir. Lakin, sonuçlar beklenmedik olabilir ve bunun önüne geçmek lazım.
* Bosna-Hersek Oslobodjenje Gazetesi, Türkiye Muhabiri