Hakkı olmak, her istediğini yapma yetkisi verir mi?

Dr. Bilal TANRIVERDİ

Dürüstlük kuralı, hakkın kötüye kullanılması ve hukukî gücün sınırları

İnsan onuru azizdir.

Hakaretle, cebir tehditle ve İzzet-i nefsi rencide ederek hak talebi aşağılık bir yöntemdir.

Adalet, bazen hakka sahip olmaktan çok, o hakkı nasıl kullandığımızda görünür.

Bir insan düşünelim: Elinde geçerli bir sözleşme var, yasal başvuru hakkı da var. Fakat bu imkânı gerçek bir uyuşmazlığı çözmek için değil, karşısındakini yıpratmak, korkutmak veya gereksiz masrafa sürüklemek amacıyla kullanıyor. “Kanun bana bu hakkı verdi” demesi, davranışının her şartta korunacağı anlamına gelir mi?

Hukuk, hak sahibi olmak ile hakkı dürüstçe kullanmak arasında önemli bir sınır çizer.

Türk Medenî Kanunu’nun ilk uyarılarından biri

4721 sayılı Türk Medenî Kanunu’nun 2. maddesi açık biçimde şöyle der: “Herkes, haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır.”

Aynı maddenin ikinci fıkrasında “Bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz” hükmü bulunur. Bu düzenleme, hakkın varlığını reddetmez; kullanımına hukukî bir sınır getirir.

Örneğin bir kişi gerçek alacağı için hukuka uygun biçimde dava veya icra yoluna başvurabilir. Sırf karşı taraf rahatsız oluyor diye bu hak kötüye kullanım sayılmaz. Buna karşılık hakkın amacından açık biçimde saptırılması, çelişkili davranış veya dürüstlükle bağdaşmayan yöntemlerin kullanılması, somut olayın özelliklerine göre ayrı bir hukukî değerlendirmeyi gerektirebilir.

Hakkın kötüye kullanılması iddiası da soyut bir ithamla değil, somut olgularla ortaya konmalıdır. Böylelikle dürüstlük ilkesi, meşru hak aramayı bastıran keyfî bir gerekçeye dönüştürülmemelidir.

Hakkaniyet yalnızca güzel bir temenni değildir

Türk Medenî Kanunu’nun 4. maddesi, kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini ya da haklı sebepleri göz önünde tutmayı emrettiği konularda hâkimin hukuka ve hakkaniyete göre karar vereceğini düzenler.

Hakkaniyetin bu bağlamdaki işlevi, hukuk düzeninin tanıdığı takdir yetkisinin adil ve ölçülü biçimde kullanılmasını sağlamaktır. Bu ilke, hâkime her olayda kanun hükmünü bir yana bırakıp yalnızca kişisel vicdanına göre karar verme yetkisi tanımaz.

Dürüstlük kuralı, hukukî ilişkilerde karşılıklı güvene uygun davranılmasını gerektirir. Bu nedenle “Hakkım var” cümlesinin yanında “Bu hakkı hangi amaçla ve hangi yöntemle kullanıyorum?” sorusunun da sorulması gerekir.

Çünkü hukuk düzeninin tanıdığı yetkiler, başkalarına zarar verme veya onları baskı altında tutma amacıyla sınırsız biçimde kullanılabilecek araçlar değildir.

Kur’an’da başkasının malına ve hakkına yönelmek

Bakara sûresinin 188. ayeti, insanların birbirlerinin mallarını haksız yollarla yemesini yasaklar. Ayrıca bile bile başkasının malından haksız pay elde etmek için yetki sahiplerinden yararlanılmasını da yasaklar.

Ayetin tarihî ve tefsirî bağlamı vardır. Onu her güncel hukukî uyuşmazlığa doğrudan uygulanacak bir mahkeme hükmü gibi değerlendirmek doğru olmaz. Bununla birlikte ayet, haksız kazancın kimi zaman meşru bir görünüm altında da gerçekleşebileceğine ilişkin önemli bir ahlâkî uyarı içerir.

Nisâ sûresinin 58. ayeti ise emanetlerin ehline verilmesini ve insanlar arasında adaletle hükmedilmesini emreder.

Hz. Peygamber'in s.a.v “Helâl bellidir, haram bellidir; ikisi arasında şüpheli şeyler vardır” diye başlayan hadisi de (Buhârî, Îmân, 39. bâb; hadis no. 52), insanın davranışlarını yalnızca dış görünüşleriyle değil, ahlâkî sorumlulukları bakımından da değerlendirmesi gerektiğini hatırlatır.

Risale-i Nur’da insaf ve keyfîliğe itiraz

Bediüzzaman Said Nursî, Münâzarât adlı eserinde istibdadı kuvvete dayanılarak yapılan keyfî muameleyle ilişkilendirir. Bu eleştirinin önemli yönü, gücün tek başına haklılığın ölçüsü hâline getirilmesine karşı çıkmasıdır.

Lem’alar adlı eserin ihlâsı konu alan Yirminci Lem’a’sında ortaya konulan hakperestlik ve insaf ölçüsü ise kişinin kendi düşünce ve yolunu doğru görmesinin, başkalarının düşünce ve yollarını bütünüyle değersizleştirme hakkı vermediğini hatırlatır.

Bu yaklaşımlar, özel hukuk ilişkilerine doğrudan uygulanacak kanun hükümleri değildir. Bununla birlikte hakkın bir üstünlük gösterisine dönüştürülmemesi bakımından güçlü bir ahlâkî çerçeve sunar.

Bediüzzaman’ın kuvvetin şahıslarda değil, kanunda bulunması gerektiğini vurgulayan yaklaşımı da bu noktada anlam kazanır.

Bir insanın ekonomik imkânlarının genişliği, sosyal çevresinin gücü veya elindeki hukukî araçların çokluğu, onu dürüstlük kuralının üzerine çıkarmaz.

Adaletin üstünlüğü, yalnızca güçsüzlerin kanuna uyması değil, güçlülerin de hukukla meşru yasalarla bağlı olması demektir.

Klasik irfan: Kalabalık içinde sorumluluk

Abdülkadir Geylânî'nin r.a el-Gunye adlı eseri, dinî ve ahlâkî sorumluluklara; Fütûhu'l-Gayb ise nefis terbiyesi ve manevî muhasebeye ilişkin öğretiler içerir.

Bu eserlerin genel yaklaşımı, kişinin yalnızca başkalarının davranışlarını değil, kendi niyet ve eylemlerini de sorgulaması gerektiğini düşündürür. Bu eserlerden doğrulanmamış özlü sözler aktarmak yerine, genel ahlâkî çerçeveyi esas almak daha yerindedir.

Nakşibendîlik geleneğinde yer alan ve Şah-ı Nakşibend r.a ile ilişkilendirilen “halvet der-encümen” ilkesi ise toplumun içinde bulunurken iç dünyada manevî dikkati koruma düşüncesini ifade eder.

Bu yaklaşım, insanın çarşıda, iş hayatında ve gündelik ilişkilerinde de ahlâkî sorumluluğunu sürdürmesi bakımından anlamlıdır.

Elbette bütün bu yaklaşımlar birer medenî hukuk kuralı değildir. Ancak insanın sahip olduğu imkânları kullanırken vicdanî ve ahlâkî sınırlarını göz ardı etmemesi gerektiğini düşündürür.

Uluslararası hukuk ve hak arama özgürlüğü

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesi kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, uygulanabilir olduğu uyuşmazlıklarda mahkemeye erişim hakkını da içerir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 36. maddesi de hak arama hürriyetini güvence altına alır.

Bu nedenle hakkın kötüye kullanılması kavramı, sırf bir kişi çok sayıda dava açtı veya sert bir hukukî uyuşmazlık yaşandı diye hak arama özgürlüğünü cezalandıran genel bir etikete dönüştürülemez.

Öte yandan mahkemeye erişim hakkının varlığı da her başvurunun içerik ve yöntem bakımından sınırsız biçimde korunacağı anlamına gelmez.

Bir tarafta kişilerin hak arama özgürlüğü, diğer tarafta dürüstlük ilkesi, usul ekonomisi ve başkalarının hakları bulunmaktadır. Hukukun görevi, bu değerler arasında somut olayın koşullarına uygun bir değerlendirme yapmaktır.

Dijital çağda bu ayrım, çevrimiçi şikâyetler ve kamuoyu önünde gerçekleştirilen ifşa kampanyaları bakımından da önem taşımaktadır.

Eleştiri ve başvuru hakkı meşrudur. Ancak gerçeğe aykırı isnatlar veya kişilik haklarını ihlal eden sistematik davranışlar, somut olayın özelliklerine göre hukukî sorumluluk doğurabilir.

Bir şikâyette bulunabilmek, şikâyette ileri sürülen her iddianın doğru olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde, bir iddianın sonradan kanıtlanamaması da tek başına başvurunun kötü niyetli olduğunu göstermez.

Ezcümle

Hak, insana karşısındakini ezme yetkisi vermez.

İnsaniyet ve Dürüstlük hakikati, hukukî ilişkilerin pek de görünmez omurgasıdır: Hakkını ara, delilini sun, meşru kanunî yolu kullan; fakat hukukun verdiği imkânı haksızlığın aracı hâline getirme.

Çünkü hukuk yalnızca kimin neyi isteyebileceğini değil, o isteğin hangi sınırlar içinde korunacağını da belirler.

Hakaretle, cebir tehditle ve İzzet-i nefsi rencide ederek hak talebi aşağılık bir yöntemdir.

Adalet, bazen hakka sahip olmaktan çok, o hakkı nasıl kullandığımızda görünür.

Kaynakça

1. 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu, m. 2 ve 4; kabul tarihi 22.11.2001, Resmî Gazete 08.12.2001, sayı 24607. Güncel metin: Mevzuat Bilgi Sistemi, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4721&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5

2. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 36; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, m. 6.

3. Kur’an-ı Kerîm, Bakara sûresi 2/188; Nisâ sûresi 4/58.

4. Buhârî, el-Câmiu’s-Sahîh, Kitâbü’l-Îmân, 39. bâb; hadis no. 52 (Sunnah.com: Book 2, Hadith 45). https://sunnah.com/bukhari:52

5. Said Nursî, Münâzarât, İfade-i Meram ve Uzunca Bir Mazeret. https://kulliyat.risaleinurenstitusu.org/munazarat/ifade-i-meram-ve-uzunca-bir-mazeret/38

6. Said Nursî, Lem’alar, Yirminci Lem’a (İhlâs hakkında). https://kulliyat.risaleinurenstitusu.org/lemalar/yirminci-lem-a/155

7. TDV İslâm Ansiklopedisi, “el-Gunye”, “Fütûhu’l-Gayb”, “Halvet der-encümen” ve “İmâm-ı Rabbânî” maddeleri. https://islamansiklopedisi.org.tr

Kaynak ve yöntem notu: Yazı 18 Kasım 2026 tarihinde yayın öncesi yeniden gözden geçirilmiştir. Klasik eserlerle modern hukuk arasında kurulan bağlar yorum niteliğindedir; dinî metinler doğrudan hukukî hüküm veya mahkeme içtihadı olarak kullanılmamıştır.

İlk yorum yazan siz olun
YORUM KURALLARI: Risale Haber yayın politikasına uymayan;
Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve BÜYÜK HARFLERLE yazılmış yorumlar
Adınız kısmına uygun olmayan ve saçma rumuzlar onaylanmamaktadır.
Anlayışınız için teşekkür ederiz.