Değerli dostlar! Bu yazımızda Dinler Tarihinin en esrarengiz hadiselerinden biri olan ve Kur’an’ın nassıyla varlığı kati olan Ashabı Kehf’in mağarası hakkında bilgiler aktarmaya çalışacağız inşaallah.
Evvela şunu belirtelim yazdığımız bilgilerin yüzde yüz doğru olduğunu ve tek doğru olduğunu savunmuyoruz. Ancak ulaştığımız bilgilere ve yaptığımız araştırmalara göre bu mağaranın yerinin Diyarbekir’in Lice ilçesinin Dérqam (Duru Mahallesi) köyü olduğu konusunda delillerin daha güçlü olduğu kanaatindeyiz. Farklı görüşte olan kardeşlerimiz için şu ayeti esas alacağız: “Artık onlar hakkında gerçeği açıklama dışında tartışmaya girme.”1
Mağaranın nerede olduğuna dair çeşitli kaynaklarda çok fazla yer zikredilmiştir. “Ancak Fahreddin er-Râzî’nin dediği gibi, Ashâb-ı Kehf’in yaşadığı zaman ve mekân hakkında bir nas bulunmadığına göre bunu kesin olarak bilmek mümkün değildir.”2 Bu nedenle her âlim ve araştırmacı daha ziyade kendi bölgesine yakın ve bildiği yerleri Ashab-ı Kehf mağarası diye söylemiştir.
Ashabı Kehf Mağarasının Diyarbekir Lice de olduğuna dair bilgiler şu şekildedir. Evvela Diyarbekir Lice Dérqam köyünde bulunan mağaranın ayetteki tarife tam uyduğu bilgisi mevcuttur. Kendimiz hem daha önce bir grup arkadaşla (ki arkadaşlar âlim ve araştırmacı kişiler idi), hem de birkaç hafta önce Türkiye’nin çeşitli üniversitelerinden Diyarbakır-Dicle Üniversitesine bir toplantı için gelen bir grup ilim adamı ile yaptığımız ziyarette bu hususu bizzat müşahede ettik.
Mağaranın durumu ayette şöyle tarif edilir: “Mademki siz onlardan ve Allah’ın dışında tapmakta oldukları varlıklardan uzaklaştınız, o halde mağaraya sığının ki, rabbiniz size rahmetini yaysın; işinizde sizin için fayda ve kolaylık sağlasın. (Mağaraya sığındılar. Orada baksan) güneşin, doğduğu zaman mağaralarının sağına vurduğunu; batarken de onlara dokunmadan sol taraftan geçip gittiğini görürsün. Onlar ise mağaranın ortasındalar. İşte bu, Allah’ın âyetlerindendir. Allah kime hidayet ederse işte o doğruyu bulmuştur; kimi de hidayetten mahrum ederse artık onu doğruya yöneltecek bir rehber bulamazsın.”3 Uluslararası bilgi paylaşım sitesi olan Wikipedia bu ayetteki tarife dair şöyle bir açıklama yapmaktadır: “Diyarbakır'da da Ashâb-ı Kehf'e atfedilen bir mekân vardır. Kehf Sûresi'nin 17. ayetinde geçen "(Resûlüm! Orada bulunsaydın) Güneş'i görürdün: Doğduğu zaman mağaralarının sağına meyleder; batarken de sol taraftan onlara isabet etmeden geçerdi. (Böylece) onlar (güneş ışığından rahatsız olmaksızın) mağaranın bir köşesinde (uyurlardı)." mealindeki tanımlamaya uygun bir mağara Lice'de bulunmaktadır. Yerden yüksekte ve üzerinde gölgelik şeklinde bir çıkıntı olan bu mağara, içeriye doğru girintilidir ve ayette geçen tanıma uymaktadır.”4
Bir diğer kaynak mağara ile ilgili şu bilgileri vermektedir: “Bazı araştırmacılar, Ashâb-ı Kehf’in Diyarbakır’a bağlı Lice İlçesi’nin yaklaşık 15 km güneybatısında bulunan Derkam (Duru) Köyü’nün kuzeyindeki 1516 rakımlı Eshabı kehf/Derkam Dağı’nda olduğunu ileri sürmekte ve bu görüşlerini kanıtlamaya çalışmaktadırlar. Bu konudaki görüşleri şöyle aktarabiliriz: “Dakyanus”, Bazı müfessir ve araştırmacılarca da kabul edildiği gibi, hem yönetici olan kişinin, hem de Ashâb-Kehf’in oturduğu şehrin adıdır. Bu şehrin kalıntıları, Lice İlçesi’nin 18 km. kadar güneybatısında ve Diyarbakır-Lice-Genç-Bingöl yolu üzerinde bulunan Fis (Efsus’tan bozulma) Ovasında, üç yolun kavşağında bulunan 1110 rakımlı bir tepeyi kaplamaktadır.
Ashâb-ı Kehf’in saklandığı Derkam Dağı’ndaki mağara, Dakyanus şehri kalıntılarının 11 km. kadar kuzeyindedir. Sonradan mağara civarında bir kilise yapılmış ve buna Rakîm Kilisesi denilmiştir. Zamanla bu isim mahallî ağızda değişikliğe uğrayarak Derkam olmuştur. Mağaranın civarında kilisenin kalıntıları görülebilmektedir. Dakyanus şehri sur kalıntıları bazı bölümlerde oldukça belli bir şekilde dikkati çekmektedir. Şehre giriş kapılarından biri nispeten sağlam bir durumda bulunmaktadır. Geniş bir alanı kapladığı anlaşılan şehrin kalıntıları arasında Dakyanus’un sarayı olduğu söylenen yapı kısmen ayaktadır. Diğer yapılar ise tahrip edilmiş durumdadır.”5
Diyarbakır hakkında tarihi kitaplarıyla tanınan Araştırmacı Yazar Şevket Beysanoğlu, 1976 yılında kitap olarak neşredilmiş olan 1. Uluslararası Türk Folklor Kongresi Bildirileri kitabında yer alan Eshab-ı Kehf’in Yeri adlı tebliğinde şu bilgileri vermektedir: “Kur'an-ı Kerim'in XVlll. suresini teşkil eden «Kehf Suresi» nin 9'nci ayetinden 26'nci ayetine kadar olan bölümünde söz konusu edilen Eshab·ı Kehf'in yeri hakkında bugüne dek yapılan çeşitli incelemelerde değişik görüşler ortaya atılmıştır.
Bu konuda yaptığımız araştırmalar, bizi, Eshab-ı Kehf'in Diyarbakır iline bağlı Lice kasabasının yaklaşık olarak 15 km. Güneybatısında bulunan DER-İ RAKIM (halen DERKAM) köyü kuzeyindeki 1516 rakımlı RAKİM DAĞI (halen, Harita Genel Müdürlüğü paftalarında ESHAB-1 KEHF DAğI)' nda olduğu sonucuna götürmüştür.6
Bu husustaki kanıtlarımız şunlardır: 1) - DEKYANUS, bazı müfessir ve araştırmacılarca da kabul edildiği gibi, hem olayın kahramanı olan kişinin, hem de Eshab-ı Kehf'in oturduğu şehrin adıdır. Bu şehrin kalıntıları, Lice'nin 18 km. kadar güneyinde ve Diyarbakır- Lice - Genç - Bingöl yolu üzerinde bulunan FİS (Efsus'tan bozulma) Ovasında, üç yolun kavşağında bulunan 1110 rakımlı bir tepeyi kaplamaktadır.
Eshab-ı Kehf'in saklandığı RAKİM DAĞl'ndaki mağara, Dekyanus şehri kalıntılarının 11 km kadar kuzeyindedir. Sonradan mağara civarında bir kilise yapılmış ve buna Der-i Rakım (Deyr-i Rakim=Rakim Kilisesi) denilmiştir. Zamanla bu isim mahalli ağızda değişikliğe uğrayarak DERKAM olmuştur. Burası halen 104 haneli ve 912 nüfuslu bir köydür.
Dekyanus şehri kalıntıları civar köyler halkı tarafından tahrip edilmekte, taşları inşaatlarda kullanılmak üzere sökülüp götürülmektedir. Şehri kuşatan sur kalıntıları bazı bölümlerde oldukça belli bir şekilde dikkati çekmektedir. Şehre giriş kapılarından biri nisbeten sağlam bir durumda- bulunmaktadır.
Geniş bir alanı kapladığı anlaşılan şehrin kalıntıları arasında en belirli durumda kalanı, Dekyanus'un sarayı olduğu söylenen yapıdır. Diğer yapılar daha çok tahrip edilmiş durumdadır. Yer su sahrınclarına, üzüm suyu sıkma havuzlarına, kayalardan oyulmuş yer altı depo ve ambarlarına rastlanmaktadır.
Eshab-ı Kehf mağarası, DERKAM köyünün az ilerisinde yükselen RAKİM dağındadır. Oldukça dik bir yokuş tırmanarak mağaranın dış ağzına gelinir. Mağara ağzında Dekyanus'un ördürdüğü söylenen bir duvar kalıntısı da mevcuttur. Buradan, kayalar oyularak meydana getirilen yekpare taş basamaklarla Eshab-ı Kehf'in saklandıkları asıl mağaraya çıkılır. Burası kayadan oyulmuş oldukça geniş bir mağaradır. Mağaranın sağ köşesinde genişçe, derin bir oyuk vardır. Bu oyuğun bulunduğu yere daha yakın olmak üzere, mağaranın tavan ve tabanına bitişik yekpare, kalın ve gayri muntazam bir sütun görülür. Eshab-ı Kehf'in, Dekyanus'un askerleri tarafından aranırken bu oyuntu köşede kayboldukları, bunun üzerine Dekyanus'un mağaranın dış ağzını duvarla ördürerek onları açlıktan ölüme terk ettiğine inanılır.
Mağaranın civarında, duvarlarının bazı kısımları görünen Der-i Rakim (Rakim Kilisesi) 'nin kalıntıları var. Mağaranın durumu, Kur'an-ı Kerim'deki «Güneş doğduğu vakit mağaralarından sağ tarafa meyillenir, gurup ettiğinde de onları soldan makaslar, kırkar -yani Üzerlerine gün bile değmez, değse değse nihayet gurub sırasında sol taraflarına gelen cihetten bir az kırkar geçer " şeklindeki açıklamalara tamamen uymaktadır.”7
Şevket Beysanoğlu, Ashab-ı Kehf’in yörede anlatılan hikâyesini de şu şekilde kaleme almıştır: “Eshab-ı Kehf efsanesinin mahallinde tespit ettiğimiz şekli, diğer benzerlerinden oldukça mühim bazı değişiklikler göstermektedir. Bu efsane şöyledir: Dekyanus, Kakanus isimli birinin- oğludur. Babası Acem hükümdarlarının hizmetlerinde bulunmuş, hükümdar mezarlarının muhafazasına memur edilmiş uzun boylu, iri cüsseli, büyük başlı, kıllı vücutlu, esmer ve çok cengâver bir insandı. Kendisine Kakanus-i Zırki denirdi. Fisi veya Tablisi kalesinin karşısına düşen bir köyde doğmuştur. Ölünce, Dekyanus, babasından öğrendiği bu zengin hükümdar mezarlarından birini gizlice açar. İçindeki altın, gümüş vesair değerli eşyayı alır. Acemistanı terk ederek köyünün bulunduğu FİS Ovasındaki Tepede bir şehir kurar, etrafını surlarla çevirterek muhkem bir kale haline getirir. Yanına topladığı kimselerle kervanları soymaya, kendisine bağlanmayan köyleri talana başlar. Kısa bir zamanda bölgeye hakim olur. Şöhreti etrafa yayılır. Kendisi de aşireti ve etrafına topladığı halkı gibi putperesttir. Çok cengâver ve zalim bir adamdır. Kendisini hükümdar ve taptıkları putların temsilcisi ilan eder. Puta tapmayanları acımadan öldürtür. Bugünkü Firdevs köyü onun cenneti, Cinezor köyü de cehennemi imiş. Günün birinde, emrindeki beyzadelerden Yemliha, Mekselina, Misilina, Mernus, Sazenuş, Debernuş ve Keşeftetayuş isimli yedi kardeşin, puta tapmanın aleyhinde söylendikleri, putlara tapmadıkları, tek olan Allah'a tapmanın gereğine inandıkları ve bunun propagandasını yaptıkları haberini alır. Bunların hemen yakalanıp huzuruna getirilmelerini buyurur. Vaziyetten haberdar edilen bu yedi kardeş şehirden kaçarak Rakim dağındaki mağaralardan birine saklanırlar. Dekyanus'un askerleri bunların saklandıkları mağarayı öğrenirler, mağaranın etrafını sararlar. Bir kısmı da mağaraya girip onları aramaya koyulur. Bu yedi kardeş ve köpekleri “Kıtmir" mağara içindeki oyuğa saklanırlar. Allah'a kendilerini korumaları için dua ederler. Kendilerini uyku basar, uyurlar. Mağarayı arayanlar Allah'ın emriyle bunları göremezler. O zaman Dekyanus, açlıktan ölsünler diye, mağara ağzının duvarla örülmesini buyurur. Aradan birçok seneler geçer. Günün birinde, sürü sahiplerinden biri, bu mağarayı görür ve sürülerine ağıl yapmak için kapıdaki duvarı yıktırır. Uyuyanları görmezler. Nihayet vakit ve saatler tamam olunca uyanırlar. Acıktıklarını hissederler. En büyük kardeş olan Yemliha, şehre ekmek ve katık almak üzere gider. Fırıncı, Yemliha’ nın verdiği Dekyanus zamanına ait parayı almaz. Meğer aradan 309 sene geçmiş, devran değişmiş, putperestlik ortadan kalkmış. Yemliha, huzuruna çıkartıldığı hükümdara başlarından geçenleri anlatır. Mağaraya döner dönmez hep birlikte tekrar uykuya dalarlar.”8
Adı geçen yerlerin eski resimleri için Şevket Beysanoğlu’nun tebliğinin yer aldığı ilgili kitaba bakılabilir. Beysanoğlu, bu bilgilerin dipnotunda “bu bilgiler Fis ovasındaki kahve ve lokantayı çalıştırmakta olan Firdevs köylü, 68 yaşında, Selim Selçuk’tan 1967 yılında derlenmiştir. Derkam köyü muhtarı Bekir Bark, Fis köyü muhtarı Bahri Ten, efsanenin bu şeklini doğrulamışlardır” şeklinde bilgi verir.
Sanat Tarihçisi Prof. Dr. İrfan Yıldız hoca da yerli ve yabancı kaynaklardan istifade ederek sunduğu bir tebliğinde Ashab-ı Kehf ile ilgili mekânlar hakkında şu bilgileri vermiştir:
Ashâb-ı Kehf Mağarası
Ashâb-ı Kehf Mağarası günümüzde Lice ilçesinin Duru (Derkam) köyünün kuzeyindeki Ashâb-ı Kehf Dağı’ndadır. Mağaranın mescid bölümünde bulunan kitabede Artuklu Sultanı Ahmed el Mansur (766-69/1367-68) ismi geçmektedir. Kitabeden yapının Mardin Artuklu Sultanı Ahmed el Mansur (766-69/1367-68) tarafından XIV. Yüzyılda inşa edildiğini anlaşılmaktadır. Mağaranın batı cephesinde bulunan bir taşın üzerindeki tarihten buranın 1968 yılında tamir edildiği belirtilmektedir.
İngilizlerin Diyarbakır Konsolosu Taylor 1862 yılında, günümüzde Lice’ye bağlı olan Ziyaret köyüne uğrar. Bu köyün eski adının Fes, Affis, Afision olduğunu belirtir. Fis ovasında Efsus şehrine ait birçok kalıntının olduğunu ve Ziyaret köyünde yaşayan köy halkı arasındaki inanışa göre, bu kalıntılar ile bunların hemen yanında yer alan küçük mağara 7 uyurlar (Ashâb-ı Kehf) ile onların koruyucusu olan Kelb-i Kehf’e ait olduğunu söyler. Taylor aynı sahne ve efsanenin genellikle İzmir yakınlarındaki Efes içinde anlatıldığını zikreder. Taylor Lice Ashâb-ı Kehf Mağarası hakkında bilgi veren batılı tek seyyahtır.
Mağaranın içinde günümüzde bir mescit bulunmaktadır. Roma ve Bizans devrinde Hıristiyanlığın etkin olduğu dönemde burada bir kilise olduğu ve kiliseye Derkam (Deyr-i Rakim) Kilisesi adı verildiği ileri sürülmektedir. Günümüzde ismi Duru olan köyün eski adı Derkam’dır. Dêr Kürtçe kilise anlamına gelmektedir. Köy adını, köyde bulunan bu kiliseden almıştır. Ashâb-ı Kehf Mağarası Efsus (Dakyanus) şehrini görecek bir konumda olup kayalığın güney yüzündedir. Mağaranın doğu, kuzeyi tarafı doğal kaya olduğundan ve güneyi uçurum olduğundan mağaraya ulaşım sadece batı taraftan mümkündür. Mağara Kur’an’da konumu belirtilen Ashâb-ı Kehf Mağarası’na bire bir uymaktadır.”9
Lice’deki Ashab-ı Kehf mağarasının yeni fotoğrafları için Ashab-ı Kehf Şehri Lice kitabına bakılabilir.
Hristiyan kaynaklarında ise şehrin adının Ephesus, mağaranın bulunduğu dağ ise Anchilus şeklinde geçmektedir.10 Bugün bölge halkı bu dağa Engül Dağı demektedir. Engül kelimesi Avrupa dillerinde söylenince g harfi c ye dönüşmüştür.
Anadolu’da Ashab-ı Kehf’e makam olarak zikredilen beş mekânı da yerinde görüp inceleyen Araştırmacı Eğitimci Yazar Mehmet Ali Abakay şu tespitlerde bulunur: “Bu hususta kanaatimiz, Kur' ani ifadenin daha çok Lice'deki yeri gösterdiğine işarettir. Osmanlı Salnameleri'nde Lice'nin Derkam (Deyr-i Rakiym) Köyü'nde Ashab-ı Kehfin bulunduğu sürekli vurgulanmıştır. Bu mağarada tek bir kitabe, üç taş blok üzerinde yer almaktadır. Ashab-ı Kehf Dağı olarak bilinen bölgede sarp bir yerde bulunan mağara, "Ashab-ı Kehf Mağarası" olarak bilinir. Bu mağaranın beraberinde başka bir mağara daha bulunmaktadır. Bu alanda Ashab-ı Kehfin olduğuna işaret eden kimi bulguları şu şekilde sıralamak mümkündür: Dakyanos Antik Şehrinin bu alanın içinde bulunuşu ve Roma Valisi'nin hükümdarlığı, Fis Ovasının burada oluşu, Ashab-ı Kehfin isimlerinin halen çocuklara verilmesi, Diyarbakır'da Dakyanos'un Sarayı-Hükümet Merkezi olarak belirlediğimiz Ulu Camii'nin o dönemdeki bilinmeyen sebepten dolayı yıkılması ve Saray ile birlikte Mesudiye Medresesi'nin bulunduğu alanda bir kilisenin yapılması (Mar Thoma Kilisesi), Antik Dakyanos Kenti ile Ashab-ı Kehf arasındaki uzaklığın zindandan kaçış ve mağaraya varış arasındaki süreye uygun oluşu, güneşin doğuşu ve batışı esnasında mağaraya ışığın vuruşu, ... Sıraladığımız maddeleri bir bir ele alarak, açılımlarını yapmak istiyoruz: Dakyanos Antik Şehrinin bu alanın içinde bulunuşu ve Dacitus isimli Roma Valisi'nin hükümdarlığı konusunda tarihi kayıtlar bulunmaktadır. Zaman içinde bu isim Dakyanos-Takyanos biçimine dönüşmüştür. Dakyanos biçimine dönüşen isim hakkında halk arasında "dek", "yalan-dolan" olarak anlamlandırılmaktadır ki "Dakyanos" şekline dönüşmesinde, hükümdarın hilekâr oluşu dile getirilmektedir. Dakyanos'a dair anlatılan yağmur yağdırma olayı şu biçimde halen anlatıla gelmektedir: "Dakyanos, ilah olduğuna inandırmak ve halkı kendisine bağlamak için yağmur yağdıracağını iddia etmektedir. Bir gece Fis Ovası'nda hayvan tulumlarını birbirine bağlayarak dizer. Yükseğe dizilen bu tulumlar, suyla doldurulur. Patlatılan tulumlardan akan su sebebiyle halkı kandırır. Dakyanos'un bu hilekâr tavrına kananlar, onun yağmur yağdırdığına inanarak, kendisini ilah olarak kabul eder."
Fis Ovasının Lice'de oluşu: Ashab-ı Kehf’in daha önce yaşadığı şehir, Efsus olarak adlandırılır. "Fis" isminin bu "Efsus" adlandırılmasından mülhem olduğu bilinir. Kimileri, Tarsus'un Efsus'tan bozulma olduğunu ileri sürse de Fis, akla daha yatkın gelmektedir. Ayrıca, Fis Ovası'na bakan Diyarbakır'ın şu andaki Üniversiteye dönük bölümü, "Fis Kayası" olarak ismini korumaktadır.”11
Mesudi (346/957), Eshab-ı Kehf’in Efsis şehrinde Rum Dağlarından Doğu Havis diye bir dağda olduğunu belirterek Efsis’in 38. paralelde olduğunu söyler.12 Dikkat edersek isim açıkça Efsis olarak zikredilir. Buna en yakın kelime Fis ismidir. Lice ilçesi 38. paralelde yer almaktadır.13
Kendisi de Diyarbakır Liceli olan İlahiyatçı ve Hukukçu Prof. Dr. Hasan Tanrıverdi şu bilgileri veriyor: “Diyarbakır’ın Lice ile Hani ilçeleri arasındaki mağaranın Kur’an-ı Kerim’de geçen özellikleri taşıdığını savunan Profesör Hasan Tanrıverdi bunları şöyle sıralıyor: "Kur’an’da Kehf Suresi’nde Ashabı Kehf ile birlikte zikredilen isim Rakim’dir. Buradaki Duru köyünün eski adı Derurakim’dir. İkincisi Haberi tefsirinde Ashab-ı Kehf’in uyanış gününün kutlandığı yazar. 28 Mayıs’taki bu kutlama sadece bu bölgede yapılır yüzyıllardan beri. Yöre halkı bayram yapar ve panayıra döner burası. En önemli özellik ise Kur’an’ın verdiği coğrafi ve fiziki işaretler. Güneş doğarken mağarayı sıyırır, mağaranın sağına vurur. Batarken yine mağarayı sıyırır Ashab-ı Kehf’e vurur. Bu da mağaranın yönünün güneye baktığını, girişinin ise batıya bakması gerektiğini gösterir. Kur’an-ı Kerim de verilen bu özelliğe sadece bu mağara haizdir. Ebu Suud Efendi’nin tefsirinde de verilen tarif tam olarak budur."14
Prof. Dr. Yusuf Kenan Haspolat’ta bu konuda şu bilgileri aktarır: “Bu hususta Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Hasan Tanrıverdi şu yorumda bulunur. Kur'an-ı Kerimde bahsedilen mağaranın 7 kişiyi rahatlıkla içine alacak şekilde olduğunu ifade buyurulur. Ancak bu mağara neden küçük denecek olunursa Selahaddin Eyyubi döneminde mağaranın yarısının yıkılıp aşağıya Derkam köyüne düştüğünü, mağara unutulmasın diye S.Eyyubinin kardeşi Melik Adil'in Kehf mağarasını tamir ettiğini bu yazıda görüyoruz. Melik Adil'in, yani Eyyubilerin Lice, Antak hakimi olduklarını, Antak’taki minaredeki yazıdan da anlıyoruz. Melik Adil Kehf mağarasını da tamir ederek buraya yazısını bırakmıştır. Bu yazı Ashab-ı Kehf’in Diyarbakır Lice'de oluşunun en önemli belgesidir.
1183'de Diyarbakır Selahaddin Eyyubi’ce alındı Kardeşi Melik Adil 1200-1218 yılında bölge sorumlusu oldu.
1200 yılına ait maziye karşın ülkemizdeki diğer bölgelerde eshabı kehf belgeleri daha yenidir.
Ünlü tarihçi Abdurrezzak Semerkandi'nin 530 yıl önce bir eserinde (Matlaun Saadeyn) çok ilginç bir cümle: "Eserinde diyor ki; (Sultan Üveys, Lice'deki Ashab-ı Kehf'e Bingöl üzerinden sefer düzenledi ve Muş Ovası'na vardı). Yani 1500 yıllarına ait bir belgeye de tarih kitaplarında rastlıyoruz.”15
Evet değerli dostlar. Diyarbakır’ın Lice ilçesi sınırlarında yer alan ve Hani ilçesine daha yakın olan Ashab-ı Kehf Mağarası ile ilgili ulaştığımız bilgilerin bir kısmı bunlardır. Ashabı Kehf Şehri Lice kitabında bu konu ile ilgili tüm tebliğ ve bilgilere ulaşabilirsiniz. Evet, aktardığımız delillerden anlaşılacağı gibi, Ashab-ı Kehf mağarasının Lice de olduğuna dair bilgi ve belgeler diğer yerlere göre daha güçlüdür. Herkesi bu mağarayı ziyarete davet edip delilleri yerinde görmeye davet ediyoruz. Bir sonraki yazıda buluşmak dileğiyle Allah’a emanet olunuz. Selam ve dua ile.
Dipnotlar:
1. Kehf Suresi, 22. ayet
2. Prof. Dr. İsmet Ersöz, Ashab-ı Kehf, İslam Ansiklopedisi c. 3, TDV Yayınları, Ankara 1991, sh. 467; https://islamansiklopedisi.org.tr/ashab-i-kehf
3. Kehf Suresi, 16-17
4. https://tr.wikipedia.org/wiki/Ash%C3%A2b-%C4%B1_Kehf
5. Ali Melek-Abdullah Demir, Dini Değerleri ile Diyarbakır, Diyarbakır İl Müftülüğü Yayınları, Ankara 2009, sh. 217
6. Maalesef Eshab-ı Kehf Dağı’nın adı 1977 de İnceburun Dağları olarak değiştirilmiştir.
7. Şevket Beysanoğlu, Eshab-ı Kehf’in Yeri, 1. ULUSLARARASI TÜRK FOLKLOR KONGRESİ BİLDİRİLERİ IV. CİLT Gelenek - Görenek ve İnançlar, KÜLTÜR BAKANLIĞI MİLLİ FOLKLOR ARAŞTIRMA DAİRESİ YAYINLARI, Ankara 1976, sh. 41-42
8. A. g. e, sh. 45-46
9. Prof. Dr. İrfan Yıldız, LİCE ASHÂB-I KEHF MAĞARASI VE LİCE’DEKİ KÜLTÜR VARLIKLARINDAN ÖRNEKLER, Ashab-ı Kehf Şehri Lice, Sonçağ Akademi Yayınları, Ankara 2021, sh. 507-508
10. Cüneyt Alp, Ashab-ı Kehf ile İlgili İsrailiyat, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınları, Erzurum 2020, sh. 64
11. Mehmet Ali Abakay, Ashab-ı Kehf’in Hikâyesi ve Diyarbakır, Dünden Bugüne Lice Sempozyumu (05-06 Eylül 2008), Mardin, 2012, sh. 276-278
12. Yrd. Doç. Dr. Yunus Emre Gördük, Klasik İslami Kaynaklar Işığında Eshab-ı Kehf’in Yaşadığı Bölgenin Muhtemel Koordinatları, Uluslararası İnanç ve Eshab-ı Kehf Sempozyumu 20-22 Eylül 2012 Kahramanmaraş, sh. 120
13. https://tr.wikipedia.org/wiki/Lice
14. Abdülkadir Konuksever, "Ashab-ı Kehf Diyarbakır'da uyandı", TRT Haber, 09. 11. 2020; https://www.trthaber.com/haber/turkiye/ashab-i-kehf-diyarbakirda-uyandi-529287.html
15. Prof. Dr. Yusuf Kenan Haspolat, Tarih Kültür ve İnanç Kenti Diyarbakır, Dicle Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2013, sh. 380