Değerli dostlar! Bu yazımızda Bediüzzaman Said Nursi’nin ifadesiyle “öz kardeşi ve en birinci ve en yüksek ve fedakâr bir talebesi olan Abdülmecid Nursi’nin1yazdığı eserleri anlatmaya çalışacağız inşaallah.
Abdülmecid Nursi, büyük bir alimdi. Zamanın Diyanet İşleri Başkanı Ahmed Hamdi Akseki, “Ben dünyada Abdülmecid Nursî gibi âlim görmedim” demişti. Bediüzzaman Said Nursi, “Abdülmecid’i on beş sene okuttum, şimdi onun gibi bir âlim, ne Türkiye’de ne de Mısır’da yoktur” diyordu. Büyük alim ve veli bir zat olan Seyyid Şefik Arvasi, onun hakkında, “Hazret-i Bediüzzaman’dan sonra, memleketimizde ilmi belağat-i Kur’an’a vakıf Abdülmecid Efendi üstünde alim yoktur” deyip, Abdülmecid Nursi’nin ilminin yüksekliğini ikrar ediyordu.
Geçmiş yazılarımızda ilmi ile ilgili hususları anlattığımız için bu yazımızda sadece onun yazdığı eserleri dikkatinize arz etmek istiyoruz. Evvela şunu ifade edelim ki Abdülmecid Nursi’nin yazdığı eserler ekseriyet itibariyle elimizde mevcut değildir. Bazılarının sadece kapak resmine ulaşabilirken, bazılarının sadece adını biliyoruz.
Bunun için başta tüm Risale Haber okuyucuları olmak üzere, Nur Talebelerinden, ehli imandan büyük bir ricamız var.
Elinde veya yakınlarında veya herhangi bir kütüphane veya kurumda Abdülmecid Nursi’ye ait baskısı olmayan bir kitap veya notlar veya başka emanetler olanlar varsa bunu öncellikle Üsküdar Üniversitesi’nde görevli olan torunu Seyda Ünlükul’a ulaştırmalarıdır. Evvela bunlara bir emanet ve miras gözüyle bakılmalıdır. Dinen ve hukuken bir emanet ve verasette öncelikli hak sahibi olanlar, dini ve yasal varisleridir. Emaneti sahibine vermemek açıkça emanete hıyanet kapsamına girmektedir.
Muhterem Seyda Ünlükul’un bize bizzat anlattığına göre ninesi, Abdülmecid Ağabeyin eşi Rabia Ünlükul vefat ettiğinde bazıları eve girer ve içinde Abdülmecid Ünlükul ve Üstad’a ait eserlerin ve bazı emanetlerin bulunduğu sandığı açıp, içindekileri alırlar. Hatta bu emanetler arasında Abdülmecid Ağabeyin oğlu Nihad’a yazıp, Nihad’ın da ona yazdığı mektuplar da mevcutmuş. Bunun için Ünlükul ailesi ile yaptığımız istişare neticesinde hem onlar adına hem kendi adımıza bu ricayı bir daha tekrarlıyoruz. Elinde Abdülmecid Nursi’ye ait eser, not veya eşya olanlar varsa ilk başta bunu torunu Seyda Ünlükul’a ulaştırmalarıdır. Eğer bunu yapamıyorlarsa bizleri veya Risale Haber yetkililerini bilgilendirmeleridir. Türkiye’nin neresinde olursa olsunlar onlara elimizden geldiğince ulaşmaya çalışacağız inşallah.
Yazdığı eserlere geçersek Abdülmecid Ağabey, kendisi müellif olarak bazı kitaplar yazdığı gibi, Risale-i Nurdan bazı eserleri Arapça’dan Türkçe’ye, bazı eserleri de Türkçe’den Arapça’ya çevirmiştir. Bu yazımızda onun müellif olarak yazdığı eserleri ele almaya çalışacağız inşaallah.
1. Hatıra Defteri
Bu eserden Abdülkadir Badıllı, Necmeddin Şahiner ve Prof. Dr. Ahmed Akgündüz gibi yazarlar bahsedip alıntılar yapmaktadırlar. Yapılan alıntılar Üstad’ın hayatı ve yaşadıkları ile ilgili bilgilerdir. Ancak maalesef bu eser ortada yoktur ve talep edenlere de bir nüshası verilmemektedir. Badıllı abi defterin arşivinde olduğunu söylemektedir. Ancak Badıllı ağabey arşivini Prof. Dr. Ahmed Akgündüz hocaya teslim ettiğini söylemektedir. Akgündüz hocadan ricamız defter elinde ise bunu bir yayınevi aracılığıyla kitap olarak bastırması, bunu yapamıyorsa internet aracılığıyla bu eseri pdf veya word dosyası olarak tüm araştırmacıların hizmetine sunmasıdır.
Abdülkadir Badıllı bu esere dair şunları söylemektedir: “Bu hatıra defteri bizde mevcud olup içinde çok değerli, tarihi gerçek vesikalar vardır. Onları bu kitapta tarih vak'aları sırasında kaydedeceğiz. İnşâallah.”2
2. Zamanın İstediği bir İlmi Kelam İman Dili
Abdülmecid Nursi, bu eserin önsözüne Mirzazade Abdülmecid Ünlükul şeklinde adını yazmıştır. Eserde İlmi Kelamın tarifi, Ahkamı Şer’iyyenin mehazları, İtizal, Eş’ari, Maturidi, Harici, Şia, Kerami, Cebri mezhepleri hakkında kısa bilgiler, bunların birbirinden ayrılışları, kısımları ile imanın şartları hakkında açıklamalar yer almaktadır.
Yine eserde İmkan, Hudus, İntizam delilleri, Cenabı Hakkın sıfatları, din ve felsefeye bakış, hurafa ve mevzu hadisler gibi konular anlatılmaktadır. Eserin kapağında “Konya İmam Hatip Okulunda Kelam tedrisatımda Proğrama uygun olarak tutulan notlarımdır” şeklinde Abdülmecid Nursi’nin adı ve açıklaması yer alır.
Eser 1961 yılında Konya İleri Basımevi tarafından yayınlanmıştır. Eser önsöz ve içindekilerle beraber 88 sayfadır.
Eser, Muhammed Numan Özel yönetiminde Risale-i Nur Araştırma Merkezi tarafından yeniden basılacaktır. Elimizde eserin 1961 yılında yapılan bir baskısı mevcuttur.
3. Hanefi ve Şafii Mezheblerine ait Dü-Mezhebi (İki Mezheb) Adlı bir İlmihal
Eserde iman ve islamın şartlarına dair konular, Peygamberimizin (a.s.m.) hayatı, İslamiyetin doğuşu, Hulefa-i Raşidin, kurban, namaz sureleri gibi konular yer alır. Eserin kapağında şu dörtlük yer alır.
Konya’nın bir çiçeğidir,
yazdığım şu ilmihal
Feyz’i aldım ‘Tebrizi’den,
bir de ‘Mevlana’ Celal
Al da oku ey azizim,
Eksiğin bulsun kemal
Eser 1962 yılında Konya İleri Basımevi tarafından yayınlanmıştır. Eser önsöz ve içindekilerle beraber 105 sayfadır.
Üstad’ın Konyalı talebelerinden Rıfat Filizer Ağabey bu iki eserin hazırlanması konusunda şunları söyler: “Üstâdımızın kardeşi Abdülmecid Ünlükul’la da münasebetlerim olmuştur. Hocamızın İman Dalı ve Dü Mezhebi isimli eserlerinin hazırlanmasına yazıhanemde bizzat müzaheret ettim.”3
Eserin bir nüshası elimizde mevcut olup Risale-i Nur Araştırma Merkezi tarafından yeni basımı yapılacaktır.
4. Abdülmecid Nursi’den Dersler
Eserde şu konular yer almaktadır. Abdülmecid Nursî Kimdir, Takdim, Önsöz, Dünya Geçici Bir Mekândır, Emanet-i Kübrâ, İçtimaî Hayat, Kelime-i Şehadet, Namaz, İman, Halıkına Karşı İnsan, Âhirete Karşı Dünya, İş ve İşçiler, Vahdet ve Birlik, Kanaat ve Tevekkül, Ahlak, Amelleriyle Resul-i Ekrem’in (a.s.m.) Verdiği Ahlak Dersi, Vasiyet, Miraç, Kur’an, Cihad, Kölelik Meselesi, Teaddüd-ü Zevcat, Miras, İlim, İman Dereceleri, Âlem Nedir?, İnsanların Görevi Nedir?, Peygamberlerin Görevi Nedir?, Dinin Muhassenatı (Güzellikleri), Hadislerden Süzülen Güzel Huylar, Müslümanın Müslümana Vazifeleri, Zevc ve Zevcenin Hukuku, Müslümanın İnsanlara Karşı Vazifesi, İçtihat, Dinde Muavenet, Zekât, Oruç, Hac Meselesi, Kur’an’a Karşı Fen konuları yer almaktadır.
Eser, İhsan Atasoy tarafından yayına hazırlanmış olup, Mustafa Sungur Ağabey tarafından bir takdim yazısı yazılmıştır. Eser Nesil Yayınları tarafında İstanbul’da Mayıs 2008 tarihinde neşredilmiştir. Eser hakkında Diyanet İşleri Başkanlığı’nın 28.06.1967 gün ve 36975 sayılı yazılarıyla tebliğ edilen Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığının 23.06.1966 gün ve 145 nolu kararıyla tavsiye edilen faydalı bir eser olarak zikredilmiştir.4
Eserin Risale-i Nur Araştırma Merkezi tarafından İslami Kavramların Dili adıyla yeni baskısı yapılmıştır.
5. Risale-i Fuadiye Alemi Ahirete Seyahat Rehberi
Eser, Abdülmecid Nursi’nin genç yaşta vefat eden oğlu Fuad’ın vefatı üzerine yazılmıştır. Eserde ölüm ve ahiret konuları işlenmektedir. Ayrıca eserde Fuad Ünlükul’un vefat etmeden önce ailesine yazdığı bir mektup ile Abdülmecid Nursi’nin Fuad’ın vefatına dair duyguları ve yazdığı mersiye yer almaktadır.
Eser, Necmeddin Şahiner’in Son Şahitler eserinde yer alan Rabia Ünlükul ve Suad Ünlükul röpörtajları ile Ömer Özcan’ın Ağabeyler Anlatıyor eserinde Şükran Ünlükul ile yaptığı röportaj ilave edilerek yayınlanmıştır. Eserin pdf’si elimizde mevcuttur. Eserin pdf nüshası Üsküdar Üniversitesi Risale-i Nur Araştırmaları Platformu internet sitesinde mevcuttur. https://rinap.uskudar.edu.tr/fuadiye-risalesi linki üzerinden eserin pdf’sine ulaşılabilir.
Eser, Risale-i Nur Araştırma Merkezi tarafından basılmıştır. Eserin farklı nüshaları üzerinde şu anda Muhmmed Numan Özel ve Abdulkadir Çelebioğlu tarafından bir tashih çalışması yapılmakta olup, tashih bittiğinde yeniden yayınlanacaktır.
6. Mantık
Abdülmecid Nursi’nin Mantık adında bir eseri olduğunu İhsan Atasoy 5 ve Halil Uslu6 yazıyorlar. Uslu bu eser hakkında “kendisinin yazdığı Mantık isimli eseri”7 şeklinde ifade de bulunuyor. Ama maalesef bu esere dair elimizde ne bir resim ne de bir fotoğraf bulunmuyor.
Adıyamanlı olup, Abdülmecid Nursi’nin yanında Arapça dersi aldığını söyleyen Abuzer Demir adında bir ağabey, kendisiyle yapılmış bir röportajda Mantık kitabının kendisinde olduğunu belirtiyor.8 Bu ağabey ve yakınlarından ricamız eseri Seyda Ünlükul ağabey veya bize ulaştırmalarıdır.
7. Vaaz Örnekleri
Halil Uslu, Abdülmecid Ağabeye dair yazdığı Bediüzzaman’ın Kardeşi Abdülmecid Nursi adlı kitabında bu eserin adını vermektedir.9 Necmeddin Şahiner, eserin adını “Kolaylaştıran Güçleştirmeyen Hurafesiz Vaaz Örnekleri” şeklinde vermektedir.10 Ancak elimizde eserin herhangi bir nüshası, pdf’si veya eserin içeriğine dair bilgi yoktur.
8. Halebi Sağir Şerhi
Abdülmecid Nursi’nin Halebi Sağir Şerhi adında bir eseri olduğunu İhsan Atasoy’un yayınladığı Abdülmecid Nursi’den Dersler adlı kitabından öğreniyoruz. Ancak eserin mahiyeti hakkında maalesef bir bilgi yok. Üzülerek belirtelim ki Abdülmecid Nursi’ye dair bilgiler veren hiçbir kitapta bu konuda bir bilgiye rastlamadık.
Halebi Sağir, Halebi İbrahim bin Muhammed tarafından yazılan ve Hanefi Mezhebine göre Namaz konusunu ele alan bir fıkıh kitabıdır. İbrahim bin Muhammed 1459 yılında Halep’te dünyaya gelmiş olup, 1549 tarihinde İstanbul’da vefat etmiştir.11
Ürgüp’te 9 sene müftülük yapan Mustafa Yıldız hoca, Abdülmecid Nursi’nin Cami-i Kebir’de vaaz ederken Halebi Sağir’den dersler verdiğini belirtmektedir.12
9. Kaside-i Bürde Şerhi
Abdülmecid Nursi’nin Kaside-i Bürde Şerhi adlı bir eseri olduğunu İhsan Atasoy söylüyor.13 Ancak eserin telif mi, tercüme mi olduğunu belirtmiyor. Ahmet Erenler, Abdülmecid Nursi’nin bazı günlerde bütün imam ve müezzinleri toplayıp hususi dersler verdiğini ve bu derslerde Kaside-i Bürde’yi çok okuttuğunu söylüyor.14 Maalesef Abdülmecid Ağabeyin bu eseri ile ilgili de elimizde hiçbir bilgi mevcut değildir.
Kaside-i Bürde, Muhammed b. Saîd el-Bûsîrî’nin (ö. 695/1296 [?]) Hz. Peygamber için yazdığı ünlü bir kasidedir.15
10. Muhakemat Takrizi
Bediüzzaman Said Nursi’nin 1910 yılında Türkçesi ‘Muhakemat’, Arapçası ‘Reçetet-ül Ulema’ veya ‘Reçetet-ül Havas’ adıyla telif edip, 1911 ve 1912’de tab’ edilen cihan-baha bir eserdir.16 Eserin sonunda “Küçük biraderim Abdülmecid’in takrizidir” başlığıyla çoğunluğu Arapça bir metin olup, az bir kısmı Türkçe şiir tarzındadır.
Takriz şu şekildedir: (Küçük biraderim Abdülmecid'in takrizidir)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
أحمده تعالى حمدًا بلا حدّ، وأصلي على رسوله سيدنا محمد وعلى آله وصحبه سالكي الطريق الأسدّ.
وبعد: فاعلم أنه من يَرُمْ أن يعرج الى سماء الحقائق، ويسم أن يسرح فكره فى رياض الدقائق، ويطلب ميزانًا لتمييز الكاذب عن الصادق، ومكنسة لتكنيس غبار الأوهام عن وجوه الشقائق، وجنة يروض فيها جياد الأفكار، وجُنة يدافع بها نضال السقيمة من الأخيار، ومضمارًا يبارز فيه الأبطال من الأجبار: فعليه يتدرس وتدريس هذا الكتاب.. لأنه قد بني على أساسي تهديم الخطأ وتعمير الصواب، وأصلى تصقيل الاسلامية عن الوهميات التى بها تعاب، وتصفية العقائد عن الخرافات التى بها تشاب.. كيف لا، وقد أخرج تلك الحقائق الموؤدة في أخاديد الخبالات، وفض أفواه الأوهام عن مكنونات هاتيك النكات. فحل الأذهان، وأذهن الفحول، وسمح به ثاقب الأفكار، وأفكر العقول وخاطر كل ما يوصف به فهو فوقه ولو بذل الواصف في أطرائه طوقه.
و ان شككت فيما أقول فيه، انظر الى الفرائد الساقطة من فيه...
ويحق أن يقال في تأليفه:
بديع النسج والاسداء انشا * من التعييب والتّغْيير حاشا
كتابًا باللآلي قد توشا * أناسي النصوص قد تحشّا
مرىٔ الصدق والحق المبين * ويومي للكنوز تحت غين
ولذي الدين والأحباب زين * كما للقالي والحساد شين
يمزق عن وجوه الحق مينا * يعمّى لذوي الالحاد عينًا
محك للنحول من نقول * وقيد للعقول من فحول
جدير بالتقلّد في نحور * محافظة الحدود والثغور
خليق بالتقلد في العناق * لضرب الفرق في رأس النفاق
جدير بالتقلّد في نحور * محافظة الحدود والثغور
خليق بالتقلد في العناق * لضرب الفرق في رأس النفاق
على الطرف متى يُسطر سُطُر * ه لا يعشاه طول الدهر عور
على القلب بان تكتب أحرى * وأن تجعل مكان الحبر تبرًا
صغير الجرم تبرى المثال * كمرقاةٍ الى أوج الكمال
كثير الرموز والمعنى دقيق * وعن دركه ذو الطعن سحيق
هلال الشكّ معناه فحدد * بكحل ضدّه العين فراود
و اني لا يكون ذا كذا كا * ويختصم بكتفيه السماكا
وقد أنشاه رازيّ الأوان * مجيد للبديع في الزمان
وذا العصر به يعلو وسام * لذا التأليف تاريخ تمام
Yakînin kâşifi olmakla, miftah-ı belâgattır
Hakikat olduğu şey'e, menar-ı ihtida odur
Hakk'ın keşşafı olmakla, belâgatça misalsizdir
Belâgatta olan, esrara bir misbah-ı vehhacdır
Mesailden ne şey müşkil olursa onda zahirdir
Bütün esdaf-ı elfazda esrar-ı belâgattır
Hakk'ın cevher-i âlisiyle elmas-ı hakikattan
Şükûke karşı yapılmış olan bir seyf-i katı'dır
Müzehheb basamaklı şu semavat-ı kemalâta
Urûc etmek için hakkıyla bir nuranî mirkattır. Abdülmecid.17
Söz konusu Arapça metin Envar Neşriyat tarafından neşredilen ‘Risale-i Nurlar’ın Ayet ve Hadis Mealleri ve Me’hazlari’ adlı eserde şu şekilde tercüme edilmiştir: “Allah-u Tealaya hadsiz derecede hamd eder ve O'nun elçisi Efendimiz Muhammed (a.s.m.)'e ve doğru yolda O'nu takib eden âl ve ashabına da salât ederim
Bundan sonra imdi:
Şunu bilesin ki, her kim; hakikatlerin semasına yükselmek, fikirlerini ince mânâlar ve derin bilgiler bahçesinde beslemek, doğru ve gerçek olanı yalan ve sahte olandan ayırd etmek, ihtilaflı meselelerden vehim tozlarını süpürüp temizlemek, içinde fikir küheylanlarının beslenip geliştiği bir bahçeye sahip olmak, istikametli fikirleri sakat düşünce ve fikirlere karşı bir kalkan bulmak, içinde önde gelen büyük âlimlerin yarışacağı bir meydan isterse onun kitabı okuması ve okutması gerekir. Çünkü bu kitap, iki temel ve iki esas üzerine bina edilmiştir:
a) Yanlışı yıkıp ortadan kaldırmak ve doğruyu tamir etmek.
b) İslamiyet'i leke ve utanç verici vehmiyattan temizlemek ve inanç esaslarını (akîdeyi) de ona bulaşan hurafelerden arındırmak, tasfiye etmek.
Nasıl böyle olmasın ki;
Bu kitap: örtülü ve gizli hakikatleri gün yüzüne çıkardı ve bu gizli nükteleri vehimlerin hücumundan kurtardı. Akıllara nüfuz edip, daha önce haberdar olmadıkları mânâları büyük âlimlerin fikirlerine, zihinlerine yerleştirdi. Keskin ve ince fikirlerin önünü açtı. Akılları fikirlerle donattı ve hakkında dile getirilen bütün vasıfları ve medhiyeleri gölgede bırakmıştır. Zira o bütün bu vasıfların, medhiyelerin üstündedir.
Eğer, bütün bu söylediklerimde bir şüphen varsa, müellifin ağzından çıkan inci-misal şu sözlere bak. Bu kitap hakkında şöyle söylenmeyi hak etmiştir.
1- Bu kitap, dokuması ve örgüsü, eşi benzeri olmayan bir inşadır. Ayıplanma ve kusurlu olma ihtimalinden uzaktır.
2- İncilerle süslü, en iyi metinlerle dolu, noksanlardan arınmış bir kitaptır.
3- O, doğru olanları, hakikatleri açıkça gösterir. Ve sık ağaçlar altında gizli hazinelere işaret eder.
4- Dindarların ve dostların süsü, koğuculuk yapanların (lâf taşıyanların) ve hased edenlerin (çekememezlik yapan, kıskananların) da ayıbıdır.
5- Hakikatlerin yüzündeki tüm yalan ve iftiraları parçalar, mülhidlerin (dinsizlerin, kafirlerin) gözlerini kör eder.
6- Doğru bilgileri uydurma hikâyelerden ayıran bir mihenk, yüksek âlimlerin akıllarını hataya düşmekten koruyan bir bağdır.
7- Gerdanlık gibi boyna takılmaya layıktır. Hudutları ve düşmanların giriş yerlerinin muhafızıdır.
8- Nifakın başının ortasına vurup yarmak için kuşanmaya, gerdanlık gibi boyna takılmaya layıktır.
9- Onun satırları bir defa göze göründü mü, o göze ebediyen körlük gelmez.
10- O, senin onu kalbinin üzerine mürekkep yerine altınla yazmana lâyıktır.
11- Hacmi küçük ama eşsizdir. Kemalin zirvesine ulaştıran bir merdivendir.
12- Remizleri çok, mânâları pek ince ve derindir. Ona dil uzatan, onu anlamaktan pek uzaktır.
13- Onun mânâsı "şek günü"nün hilali gibidir. Keskin ve derin nazarla ona bak! Sürme ile gözünü keskinleştir de öyle o mânâlara dal!
14- Bu, nasıl böyle olmasın ki, çünkü çıkıp herkese meydan okuyor.
15- En güzel biçimde zamanın Râzî'si onu inşâ etti, yazdı. Zamanın şereflisi Bediüzzaman yazdı, te'lif etti.
16- Bu asrın rütbesi onunla yükselir. Bunun te'lifinin tam tarihi budur.”18
Değerli dostlar! Abdülmecid Nursi ağabeyin tercüme eserlerine dair bir sonraki yazıda buluşmak dileğiyle Allah’a emanet olunuz. Selam ve dua ile.
Dipnotlar:
1. Bediüzzaman Said Nursi, Lemalar, Envar Neşriyat, sh. 41-42
2. Abdülkadir Badıllı, Mufassal Tarihçe-i Hayat c. 1, Timaş Yayınları, İstanbul 1990, sh. 41
3. Necmeddin Şahiner, Son Şahitler 2, Yeni Asya Yayınları, İstanbul 1993, sh. 319
4. Abdülmecid Nursi’den Dersler, Yayına Haz. İhsan Atasoy, Nesil Yayınları, İstanbul 2008, sh. 12
5. A. g. e, sh. 11
6. Halil Uslu, Abdülmecid Nursi, sh. 21
7. A. g. e, sh. 57
8. Mehmet Özçelik-Nureddin Gürsoy, Nur Röpörtajları, sh. 19 (pdf)
9. Halil Uslu, Abdülmecid Nursi, sh.20
10. Necmeddin Şahiner, Belgelerle Bediüzzaman’ın Kabir Olayı, Timaş Yayınları, İstanbul 1996, sh. 59
11. https://www.islamiokul.com/kutuphane/fikih/v2/halebi-sagir/1.htm#_Toc131269117
12. Halil Uslu Abdülmecid Nursi, sh. 63
13. Abdülmecid Nursi’den Dersler, sh. 11
14. Halil Uslu, Abdülmecid Nursi, sh. 66
15. Mahmut Kaya, Ḳaṣîdetü’l-bürde, İslam Ansiklopedisi c. 24, TDV Yayınları, İstanbul 2001, sh. 568; https://islamansiklopedisi.org.tr/kasidetul-burde--busiri
16. Bediüzzaman Said Nursi, Asar-ı Bediiyye, Envar Neşriyat, sh. 161
17. Bediüzzaman Said Nursi, Muhakemat, Envar Neşriyat, sh. 171-172
18. Risale-i Nurlar’ın Ayet ve Hadis Mealleri ve Me’hazlari, Envar Neşriyat, sh. 988-989