“Bazısı” ile “Bu Kişi” Arasındaki Fark

Bir önceki derste bütün hakkında hüküm vermekle her bir ferde hüküm vermeyi ayırdık. Şimdi karşı kutba, “bazısı” sözüne bakıyoruz. “Öğrencilerin bazısı geldi” cümlesi ile “Ahmet geldi” cümlesi aynı genişlikte bir hüküm kurmaz. Klasik mantıkta birincisi cüz’î, ikincisi şahsî önermedir. Bu fark, sözün kapsamını ve delilin neyi ispat ettiğini belirler.

1. Süllem’in asıl metni

Abdurrahman el-Ahdarî’nin es-Süllemü’l-Münevrak metninde, küll, külliyye, cüz ve cüz’iyye faslındaki beyit şöyle okunur:

Bazı konulardaki hüküm kısmi olup, ilgili bölümün bilgisi açıktır.

Mânası: “Bazısı hakkında verilen hüküm cüz’îdir; parçanın ne olduğu ise açıktır.” Buradaki cüz’iyye, bir önermenin konu sınıfının bir kısmına hüküm yüklemesidir. Tek ve belirli bir şahıs hakkında verilen hüküm ise sırf tek kişiye ait olduğu için bu anlamda “bazısı” önermesi sayılmaz. Dersin ana sorusu, bir kısmı ile belirli biri arasındaki bu farktır.

2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyesi

Üstad, “bazısı” kaydının hükmün yöneldiği muhatabı belirlediğine dikkat çeker. Haşiyedeki açıklama, “bir kısım hakkında hüküm” ile “tekil konu hakkında hüküm”ün aynı mantıkî şekle girmediğini gösterir. Bir konu yalnız itibaren veya farazen tekil kabul edilse bile, o konu hakkında kurulan önerme şahsî olabilir. Bu yüzden bir önermeyi sınıflandırırken yalnız kelimenin görünüşünü değil, hükmün hangi konuya nispet edildiğini araştırırız.

Haşiyede “bazısı”na yakın anlam taşıyabilen başka lafızların da bağlama göre incelendiği görülür. Ancak bir kelimenin bazı durumlarda kısmîlik hissettirmesi, her kullanımda mantıkî “bazısı” niceliğini açıkça bildirdiği anlamına gelmez. Bu iki paragraf, kaynak sayfadaki haşiyenin öğretici özetidir; lafzen nakil değildir.

3. Molla Abdülmecid’in izahı

Molla Abdülmecid, şerhinde cüz’î önermenin “bazısı hakkında hüküm” olarak okunmasını açar. “Bazı insanlar yazardır” ifadesinde konu, insan sınıfının bir kısmıdır. “Ali yazardır” ifadesinde ise konu, adı konmuş bir şahıstır. Her iki hüküm “her insan”ı kapsamaz; fakat bu ortak nokta onları aynı önerme türü yapmaz. Birincide konu küllî mefhumun belirsiz bir kısmı, ikincide belirli bir şahıstır.

Şerh, “o” mânasındaki bağlayıcı lafzın konu ile yüklemi ilişkilendirme görevine de değinir. Burada kelimelerin yalnız sözlük karşılığını okumak yetmez: Hangisi konu, hangisi yüklem, hangisi bunların bağıdır? Hüküm “her”, “bazı” veya belirli şahıs hakkında mı kurulmuştur? Mantıkî şekil bu sorularla görünür olur.

4. İhsan Kasım es-Sâlihî notu

İncelenen sayfalarda İhsan Kasım es-Sâlihî’ye güvenle ayrıştırılabilen müstakil bir açıklama tespit edilmedi. Ona ait görüş isnat etmiyoruz.

5. Risale-i Nur bağlantısı

İşârâtü’l-İ‘câz gibi dikkatli metin okumayı isteyen bir eserde, hükmün umumî mi kısmî mi olduğu ve hangi kayıtla sınırlandığı önemlidir. “Bazı insanlar” ifadesinden “bütün insanlar” sonucu çıkarılamayacağı gibi, belirli bir kişinin hâli de delilsiz biçimde bir topluluğa yüklenemez. Bu bağlantı, belirli bir Risale ibaresinin doğrudan şerhi değil, okuma usulüne dair bir tatbiktir.

6. Günlük tatbik

Bir haber yahut sohbet cümlesi duyduğumuzda özneyi yeniden yazalım: “Hepsi mi, bazısı mı, belli bir kişi mi?” Sonra delilin gerçekten o kapsamı destekleyip desteklemediğine bakalım. “Bir esnaf hata yaptı” sözünden “esnaflar böyledir” hükmüne atlamamak, hem mantık hem insaftır.

Netice: Cüz’î önerme ile şahsî önermeyi ayıran şey, yalnız sayıca azlık değildir; hükmün konuya nasıl bağlandığıdır. Doğru kapsam, doğru hükmün şartıdır.

Kaynak ve tahkik notu: Abdurrahman el-Ahdarî, es-Süllemü’l-Münevrak, küll–külliyye–cüz–cüz’iyye faslı; Bediüzzaman Said Nursî, Kızıl Îcâz, ilgili haşiyeler; Molla Abdülmecid Nursî’nin Arapça izahı. “Kızıl Îcâz Arapça(1).pdf” nüshasının PDF 35–36. sayfaları (basılı 187–188) karşılaştırıldı. Beytin harekeleri ve satır düzeni gösterim için sadeleştirildi. Haşiye ve izahlar kelimesi kelimesine alıntı değildir. Risale-i Nur bağlantısının belirli pasajla teyidi kitap baskısı öncesi açık tahkik maddesidir.