Tasavvurdan Tasdike: Lafız, Delâlet ve Tarifin Kavram Ağı

Bir önceki kitaplaşma dersinde Kızıl Îcâz boyunca takip ettiğimiz mantık yolunun genel haritasını çıkarmıştık. Bugün bu haritanın ilk büyük bölümünü kuruyoruz: tasavvur, lafız, delâlet ve tarif arasındaki ilişki. Bunlar birbirinden kopuk dört başlık değildir. Zihin, bir şeyi önce kavramaya çalışır; kavrama çoğu zaman lafız vasıtasıyla taşınır; lafız mânaya bir delâlet yolu kurar; tarif ise o mânanın sınırlarını belirginleştirir. Ancak bundan sonra sağlam bir tasdik, yani hüküm meydana gelir.

Bu ders esas nüshanın sonuna yeni bir beyit veya haşiye eklememektedir. Süllem beyitleri, Bediüzzaman’ın haşiyeleri ve Molla Abdülmecid’in izahları daha önceki derslerde ayrı ayrı incelenmiştir. Burada yapılan, o malzemeyi kitap bölümlerine dönüştürecek tematik bir kavram ağı kurmaktır.

1. Süllem’in asıl metni: tasavvur, tasdik ve onları tamamlayan iki yol

Süllemin ana tertibinde bilgi iki büyük alanda ele alınır:

1. Tasavvur: Bir şey hakkında hüküm vermeden onun mânasını zihinde elde etmek.
2. Tasdik: İki kavram arasında bir nisbet kurup bu nisbeti kabul veya reddetmek.

Tasavvur tarafını tarif, tasdik tarafını ise hüccet tamamlar. Tarif bilinmeyen bir tasavvura, hüccet bilinmeyen bir tasdike ulaştıran düzenli vasıtadır. Bu yüzden mantık kitabının tertibi gelişigüzel değildir: lafız ve delâlet bahisleri tarifin hazırlığı; kaziyye ve kıyas bahisleri hüccetin hazırlığıdır.

Tasavvur hüküm değildir

“İnsan”, “adalet” veya “nur” kavramını düşünmek tek başına doğru yahut yanlış diye nitelenmez. Doğruluk ve yanlışlık, “İnsan ölümlüdür” veya “Adalet zulümdür” gibi bir nisbet kurulduğunda ortaya çıkar. Fakat hükümden önce kavramın yeterince anlaşılması gerekir. “Adalet” ile “eşitlik” aynı şeymiş gibi tasavvur edilirse bunlar üzerine kurulacak hükümler de karışabilir.

Tasdik tasavvura dayanır, tasavvuru da zenginleştirir

Tasdik için mevzu ve mahmulün tasavvuru gerekir. Bununla beraber süreç tek yönlü değildir. Bir kavram hakkında kurulan doğru hükümler, o kavramın zihindeki muhtevasını genişletir. Böylece tasavvur tasdike zemin hazırlar; isabetli tasdik de daha zengin bir tasavvura dönüşür.

Kitaplaşma düzeninde bu hareket şu şekilde gösterilecektir:

Lafız → Delâlet → İlk Tasavvur → Tarif → Düzenlenmiş Tasavvur → Kaziyye → Tasdik → Zenginleşmiş Tasavvur

Bu şema katı bir daire değildir; öğrenme sırasında tekrar tekrar işleyen bir gelişme yoludur.

2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri: lafızdan mânaya açılan yollar

Bediüzzaman’ın haşiyeleri, mantığın lafız bahislerini yalnız kelime sınıflandırması olarak bırakmaz. Bir harfin veya kelimenin vaz’ı, cümledeki vazifesi, kullanıldığı makam ve mütekellimin maksadı birlikte değerlendirilir. Böylece lafız, mânanın kabuğu değil; mânaya açılan düzenli bir işaret sistemi olarak görünür.

Lafız ile mâna aynı değildir

Bir kelime, işaret ettiği mânanın kendisi değildir. Aynı mâna farklı dillerde farklı lafızlarla anlatılabilir; aynı lafız da bağlama göre farklı mânalara gelebilir. Bu ayrım korunmadığında kelime üzerindeki tartışma hakikat üzerindeki tartışma zannedilir.

Haşiyelerin usulü bize üç soruyu birlikte sordurur:

• Lafız hangi mâna için vaz’edilmiştir?
• Bu cümlede hangi mânaya delâlet etmektedir?
• Metnin maksadı bu mânanın hangi yönünü öne çıkarmaktadır?

Delâletin üç ana yolu

Bir lafzın vaz’olunduğu mânanın tamamını göstermesi mutabakat, o mânanın içindeki bir parçayı göstermesi tazammun, o mânanın dışında fakat onunla zihnen gerekli bir bağı bulunan şeyi göstermesi iltizam yoluyla delâlettir.

Meselâ “ev” lafzı, yapının tamamına mutabakatla; odasına veya duvarına tazammunla; barınma ve korunma mânasına uygun bir bağ kurulmuşsa iltizamla delâlet edebilir. Fakat iltizamî delâlette bağ keyfî olmamalıdır. Zihin, lafız ile lâzım arasında anlaşılır ve yerleşmiş bir münasebet bulmalıdır.

Bu ölçü Risale-i Nur okumalarında da önemlidir. Bir kelimenin çağrıştırdığı her mâna, metnin gerçekten delâlet ettiği mâna değildir. Önce ibarenin mutabakat ve tazammun alanı belirlenmeli; iltizamî netice ise metnin maksadı ve bağlamıyla sınanmalıdır.

Harfler ve terkipler de mâna taşır

Haşiyelerde “bâ” gibi bir harfin istiâne, musahabet veya teberrük yönleri; bir terkibin nahiv ve belâgat bakımından vazifesi incelenebilir. Bu, küçük bir lafzın sınırsız yorumlara açık olduğu anlamına gelmez. Aksine muhtemel mânalar dil kaidesi, siyak ve makamla daraltılır. Mantığın vazifesi ihtimalleri çoğaltmak kadar, delilsiz ihtimalleri ayıklamaktır.

3. Molla Abdülmecid’in izahı: tarifi sınırlarıyla kurmak

Molla Abdülmecid’in izahları, tarifin yalnız güzel bir açıklama cümlesi olmadığını gösterir. Mantıkî tarif, kavramın fertlerini içine almalı ve ona ait olmayanları dışarıda bırakmalıdır. Bu iki şart gelenekte câmiiyet ve mâniiyet diye ifade edilir.

Tarif niçin lafız ve delâletten sonra gelir?

Bir tarifte kullanılan kelimeler anlaşılmıyorsa tarif bilinmeyeni daha bilinmeyenle açıklamış olur. Kelimelerin delâlet sınırları belirsizse tarif de bulanıklaşır. Bu nedenle tariften önce kullanılan lafızların açık, maksada uygun ve mümkün mertebe müşterek yahut mecazlı kullanımdan korunmuş olması gerekir.

Hadd ve resim arasındaki fark

Hadd, tarif edilen şeyin mahiyetini cins ve fasıl gibi zâtî unsurlarla göstermeyi hedefler. Resim ise onu hassa ve araz gibi dıştan tanıtan vasıflarla belirginleştirir. Her konuda tam hadde ulaşmak mümkün olmayabilir; fakat resim de gelişi güzel bir tasvir değildir. Tarif edilen şeyi benzerlerinden ayıracak kadar açık olmalıdır.

Bu ayrım kitapta korunmalıdır. Bir kavramın hakikatini verdiğimizi söyleyip yalnız neticesini veya alâmetini anlatmak, resim ile haddi karıştırmaktır. Aynı şekilde bir misal, tarifi açıklayabilir fakat tek başına tarifin yerini tutmaz.

Devir ve teselsülden korunmak

Tarif edilen kavramı, yine kendisine bağlı bir ifadeyle açıklamak devre yol açar. “Mantık, mantıklı düşünmenin ilmidir” sözü, “mantıklı düşünme” açıklanmadıkça kapalı kalır. Tarifler zinciri sürekli başka bir bilinmeyene ertelenirse teselsül meydana gelir. Sağlam tarif, okuyucunun bildiği daha açık kavramlara dayanmalıdır.

Molla Abdülmecid’in açıklama tarzı bu bakımdan öğreticidir: terimi tarif eder, kaydın niçin konulduğunu gösterir, muhtemel itirazı zikreder ve misalle sınırı belirginleştirir.

4. İhsan Kasım es-Sâlihî hakkında tahkik notu

Çalışılan esas nüsha İhsan Kasım es-Sâlihî’nin neşir ve düzenleme hizmetiyle hazırlanmıştır. Bu bahisleri topluca açıklayan, onun adına imzalı müstakil bir şerh tespit edilmediğinden kendisine özel bir mantık görüşü nispet edilmemiştir. Kitapta neşreden, haşiye müellifi ve izah sahibi ayrı ayrı gösterilmeye devam edecektir.

5. Risale-i Nur bağlantıları: kelimeden hükme giderken

Risale-i Nur’da aynı kavram bazen tarifle, bazen temsille, bazen zıddı gösterilerek, bazen de neticeleri üzerinden açıklanır. Okuyucu bu anlatım biçimlerini birbirine karıştırmamalıdır.

• Bir temsil, kavramın bütün mahiyetini değil, belirli bir yönünü gösterebilir.
• Bir kelimenin lügat mânası başlangıçtır; cümledeki mânası siyakla belirlenir.
• Bir kavrama ait lâzım, kavramın kendisiyle aynı değildir.
• Bir hükümden önce mevzu ve mahmulün hangi mânada kullanıldığı tesbit edilmelidir.
• Bir kavramın farklı cihetlerden aldığı hükümler, cihetler ayrıldığında tenakuz teşkil etmez.

Meselâ “acz” yalnız güçsüzlük şeklinde tasavvur edilirse Risale-i Nur’daki ubudiyet bağlantısı eksik kalır. Metin, aczi insanın kendi başına yetersizliği yanında ilâhî kudrete dayanmanın bir tanıma yolu olarak işler. Burada sözlük mânası terk edilmez; fakat kavram, kurulan hükümlerle zenginleşir.

Bu bölüm belirli bir Risale-i Nur cümlesinin doğrudan iktibası değildir. Kızıl Îcâz boyunca işlenen lafız, delâlet, tasavvur ve tarif ölçülerinden hareketle hazırlanmış bir okuma rehberidir.

6. Günlük tatbik: bir kavramı hükümden önce temizlemek

Bugün okuyacağımız kısa bir paragraftan bir ana kavram seçelim ve şu sırayı uygulayalım:

1. Kavramın metindeki lafzını aynen yaz.
2. Sözlükteki temel mânasını belirle.
3. Cümlede mutabakat, tazammun veya iltizamdan hangisiyle kullanıldığını sor.
4. Metnin verdiği açık tarif veya sınır var mı, kontrol et.
5. Misal ile tarifi birbirinden ayır.
6. Kavramın içine giren ve girmeyen iki örnek yaz.
7. Bu kavram hakkında kurulan asıl hükmü tesbit et.
8. Hükmün, ilk tasavvurunu nasıl zenginleştirdiğini bir cümleyle kaydet.
9. Kendi çağrışımınla metnin delâletini birbirine karıştırıp karıştırmadığını kontrol et.

Bugünün kısa ölçüsü:

Sağlam hüküm, sınırı belirlenmiş kavram üzerine kurulur; sağlam kavram ise lafzın delâletini ve metnin maksadını birlikte korur.

Bir sonraki kitaplaşma dersinde küllî-cüz’î, zâtî-arazî ve beş küllî bahislerinin tarif mimarisindeki yerini tek bir şema içinde düzenleyeceğiz.

Kaynak ve tahkik notu: Abdurrahman el-Ahdarî, es-Süllemü’l-Münevrak; Bediüzzaman Said Nursî, Kızıl Îcâz haşiyeleri; Molla Abdülmecid Nursî’nin ilgili izahları; İhsan Kasım es-Sâlihî’nin düzenlediği esas Arapça nüsha. Esas nüshanın metin akışı tamamlandığından bu ders yeni bir beyit veya haşiye tercümesi değildir. Önceki derslerde nüsha ile karşılaştırılmış tasavvur, tasdik, lafız, delâlet ve tarif bahislerinin kitaplaştırma amaçlı tematik sentezidir. Doğrudan alıntı uydurulmamış, kaynak tabakaları ayrı tutulmuştur.