Resûl-i Ekrem’in (sav) ikinci halifesi Hz. Ömer (ra), gençliğinden beri olaylara karşı net ve tavizsiz bir tavır koymakla tanınırdı. Cahiliye döneminde, haksızlığa karşı tavizsiz davrandığı için birçok karmaşık olayda onun hakemliğine başvurulmuştur. Cahiliye döneminin bir nevi adalet bakanıydı. Müslüman olduktan sonra doğruluğa ve adalete karşı olan hamiyeti ve küfre karşı olan düşmanlığı daha da netleşti. Hatta onun küfre düşmanlığı ve tavizsizliği, Hz. Peygamber tarafından verilen bazı kararlara tepki göstermesine bile sebep olmuştur.

Evet, Resûlüllah’ı çok sevdiği ve ona nazı geçtiği için zaman zaman onun karalarına itiraz etmiştir. Çünkü O “mahza adalet” peşindeydi. Şu var ki, Hz. Peygamber'in (sav) verdiği kararın ilahi bir emir ve vahiy olduğunu açıklaması üzerine Hz. Ömer derin bir pişmanlık duymuş, gösterdiği tepkiden dolayı sadaka verme, oruç tutma ve köle azat etme gibi kefaretler ödeyerek büyük bir üzüntüyle her zaman Allah’tan af dilemişti.

Mesela Peygamberimiz (sav) vefat ettiğinde Hz. Ömer büyük bir şok yaşayarak O'nun öldüğünü kabullenemedi. Hatta kılıcını çekip "Muhammed öldü diyenin boynunu vururum!" diyerek Hz. Muhammed'in (sav) Hz. Musa gibi bayıldığını veya vahiy hâlinde olduğunu öne sürdü. Aslında sahabenin genelinde bir tedirginlik vardı. Bu tedirginlik, Hz. Ebû Bekir'in (ra) mescide gelip meşhur hutbesini irad etmesiyle son bulmuştu.

Vefat tedirginliğinin ardından bu kez Resulüllah’ın halifesinin kim olacağı konusunda bir karışıklık ortaya çıkmıştı. Bu karışıklık da, Hz. Ebû Bekir'in (ra) halife seçilmesiyle ortadan kaldırılmış oldu. Hz. Ebû Bekir'in iki yıllık gibi kısa halifelik döneminde en büyük yardımcısı ve danışmanı yine Hz. Ömer olmuştur.

Halifeliğinin ikinci yılının sonunda Hz. Ebû Bekir (ra) vefat edeceği sırada, kendisinden sonra Hz. Ömer'i halife tayin etmeyi düşünmüş ve bu düşüncesiyle ilgili olarak bazı sahabilerle istişarelerde bulunmuştu. Herkes Ömer’in (ra) fazilet ve üstünlüğünü kabul etmekle beraber, onu bu iş için biraz sert mizaçlı olduğunu söylediler. Hatta Talha (ra) ve diğer bazı sahabiler ona; "Bilirsin ki Ömer oldukça sert bir kimsedir. Rabbin seni Ömer'i hafife tayin ettiğinden dolayı sorgularsa ona ne cevap vereceksin?" demişlerdi. Hz. Ebû Bekir onlara, "Derim ki: Ey Rabbim! Kulların içinde en iyisini onlara halife yaptım" karşılığını vermişti. Sonra da Hz. Osman'ı çağırarak bir kâğıda Hz. Ömer'i halife tayin ettiğini yazdırdı. Kâğıt katlanıp mühürlendikten sonra, Hz. Osman dışarı çıkarak insanlardan kâğıtta yazılı olan isme biat etmelerini istedi. Oradakilerin biat etmesiyle Hz. Ömer, Raşid halifelerin ikincisi olarak iş başına geçmiş oldu.[1]

Resulullah’ın (sav) sağlığında, hicretin 7. Yılından itibaren, Arap yarımadası İslam’ın hâkimiyetine girmiş ve insanlar bölük bölük İslam’a girmişlerdi. Bunun ardından Resulullah (sav), İslam’ın insanlara ulaştırılmasının önünde bir set teşkil eden zalim Bizans imparatorluğuna karşı askerî seferler başlatmıştı. Henüz hayattayken başlatılan Tebuk ve Mute savaşları, kendisinden sonra iş başına gelecek halifelerin en önemli görevlerinin o yöne doğru fetih hareketlerine başlamak olduğunun işaretlerini taşıyordu.

Ebû Bekir (ra), Resulullah’ın (sav) vefatından hemen sonra ortaya çıkan Ridde (dinden dönme) hareketlerini bastırdıktan sonra, Bizans hâkimiyetindeki topraklara (Suriye’ye) askerî seferler düzenlemiştir. Diğer taraftan çağın despot devletlerinden ikincisi olan Sasanî (İran) imparatorluğuna karşı da askerî faaliyetlere girişmişti. Ancak fazla bir başarı elde edemeden vefat etmişti. Kuşkusuz onun yerine geçen Hz. Ömer’e (ra) düşen bu siyaseti devam ettirmekti.

Hz. Ömer bir taraftan Suriye'nin fethinin tamamlanması için gayret gösterirken, diğer taraftan İran cephesinde netice almak için yeni ordular sevk ediyordu. Kadisiye (M. 636) ve Nihavend (M. 642) savaşlarıyla Sasani devleti mağlup edilerek imparatorluğun yıkılış süreci tamamlanmıştır. Kadisiye’de, Sa'd b. Ebu Vakkas komutasındaki İslam ordusu Sasani ordusunu bozguna uğratmış ve büyük bir zafer kazanmıştır.

Nihayet M. 642’de yapılan Nihavend savaşıyla Sasani impratorluğuna son verilmiş ve Kisra 3. Yezdecerd tahtını ve saraylarını Müslümanlara terk ederek bilinmeyen bir yöne kaçmak zorunda kalmıştı. Şu var ki, İran’ın bazı bölgeleri savaşla, bazı bölgeleri de sulh yoluyla İslam'ın hâkimiyetine girmiştir. Keza kuzeye yönelen Muğîre b. Şu'be, Azerbaycan ve Ermenistan’ı sulh yoluyla ele geçirmişti.

Suriye'nin fethi tamamlandıktan sonra bölgedeki askerî harekât Kudüs’e doğru kaydırıldı. Etraftaki şehir ve kasabalar fethedildikten sonra Kudüs kuşatma altına alındı. Şehirdeki Hristiyanlar bir süre direndilerse de sonunda barış istemek zorunda kaldılar. Ancak, komutanlarından çekindikleri için şart olarak şehri bizzat halifeye teslim etmek istediklerini bildirmişlerdi. Durum Şam valisi Ebu Ubeyde (ra) tarafından bir mektupla Hz. Ömer’e (ra) bildirildi. Hz. Ömer (ra) Ashabın ileri gelenleriyle istişare ettikten ve Hz. Ali’yi (ra) kendisine vekil olarak bıraktıktan sonra, Medine'den çıkıp komutanlarıyla buluşma noktaları olan Cabiye'ye doğru yola çıktı.

Cabiye'de yapılan bir anlaşmadan sonra Hz. Ömer (H.16, M. 637)’de, bizzat Kudüs'e kadar giderek şehri teslim aldı. Hz. Ömer bu anlaşmayla onlara din hürriyetini tanıdığı, kilise ve haçları konusunda onlara güvence verdiği için, Hristiyanların nazarında Ömer’in (ra) değeri pek yüceydi. Çünkü İslam fetihlerinde asıl olan şehirlerin ve kalelerin fethi değil, gönüllerin fethidir. Hz. Ömer’in Kudüs’ü fethinde de buna bir kez daha şahit olunmuştur. Halife kısa bir müddet Kudüs'te kaldıktan sonra Medine'ye geri döndü.

Diğer taraftan Amr b. el-As Mısır'ı fethetmeyi başarmış, Müslümanları Mısır'dan geri püskürtmek için İskenderiye’de hazırlıklara girişen Bizanslıların üzerine yürüyerek burayı da ele geçirmişti (H. 21). Böylece Suriye'den sonra, Mısır'da da Bizans'ın hâkimiyetine son verilmiş oluyordu.

İslam ordularının fethettiği bölgelerdeki halk, Müslümanlardan gördükleri müsamaha ve âdil davranışlardan etkilenerek kitleler halinde İslam’a giriyorlardı. Asırlarca Bizans ve Sasani devletlerinin zulmü altında ezilen, horlanan topluluklar İslam’ın kuşatıcı merhameti ile yüz yüze geldiklerinde Müslüman olmakta tereddüt göstermiyorlardı. Kendi dinlerinden dönmek istemeyenler ise hiç bir baskıya maruz kalmadıkları gibi, geniş bir inanç hürriyetine kavuşuyorlardı. Hz. Ömer, bir taraftan İslam’ın insanlığa tebliğinin önündeki engelleri kaldırmak için ordular sevk ederken, diğer taraftan da henüz kurumlarına kavuşmamış bulunan İslam devletini teşkilatlandırmaya çalışıyordu.

Hz. Ömer'den önce, orduya katılan askerler ve bunlara dağıtılan paralar defterlere yazılıp kayıt altına alınmazdı. Bu durum bazı karışıklıkların çıkmasına sebep olur, gelir ve giderlerin hesabı yapılamazdı. Karışıklıkları engellemek için Hz. Ömer ilk olarak askerlerin kayıtlarının tutulduğu ve ganimet gelirlerinin dağıtımının kaydedildiği "Divan" teşkilatını kurdu.

Bundan başka yargı (kaza) işlerini bir düzene koymak için valilerden ayrı ve bağımsız çalışan kadılar [hâkimler] tayin eden ilk halifedir. Hz. Ömer, tayin ettiği kadılara, görevlerini ne şekilde ifa etmeleri gerektiğine dair, muhakeme usulü ile ilgili talimatlar verir ve bu çerçeve dışına çıkmamaları konusunda onları uyarırdı.[2]

Hiç şüphesiz Hz. Ömer’in (ra), üzerinde titizlikle durduğu ve asla müsamaha göstermediği en önemli konu adâlet meselesiydi. O, mevki, rütbe, soyluluk vb. hiçbir ayırım gözetmeden hakların sahiplerine verilmesi için çok şiddetli davranmıştır. Bu konuda onun yanında bir köle ile efendisi arasında bir fark yoktur. Nitekim Kur’an ayetinin (Maide, 5/32) işaretiyle, “bir masumun hakkı, bütün halk için dahi iptal edilmez. Bir fert dahi, umumun selâmeti için feda edilmez. Cenâb-ı Hakkın nazar-ı merhametinde hak haktır, küçüğüne büyüğüne bakılmaz. Küçük, büyük için iptal edilmez. Bir cemaatin selâmeti için, bir ferdin rızası bulunmadan, hayatı ve hakkı feda edilmez.”[3]

Adalete verdiği önem sebebiyle Hz. Ömer her tarafta adâletin eksiksiz yerine getirilmesi, muhtaç ve yoksul kimselerin gözetilmesi için ülkenin en ücra köşelerindeki olaylardan, zamanında haberdar olmak için imkân oluşturmaya çalıştı. Ayrıca muhtaç kimselere yardım ulaştırmak ve adaleti uygulamak konusunda din ayırımı gözetmemiş, Hristiyan ve Yahudilerden olan yoksullara da yardımlarda bulunmuş ve onların haklarını da korumuştur.

Allah Hz. Ömer’den razı olsun. O’nun hocası, Hoca-i kâinat ve Fahr-i âlem olan Resûl-i Ekrem’e Salat ve selam olsun. Allah şefaatine nail eylesin. Âmin.

[1] İbnü’l-Esîr, Üsüdü’l-Ğâbe, 4/168-169.