Cambridge Üniversitesi'nden sosyal bilimci Dr. Itamar Shatz, erteleme davranışını 9 arketipe ayırıyor ve herkesin bu özelliklerden en az birine ya da birkaçının birleşimine sahip olduğunu düşünüyor.

25 Ağustos'ta çıkacak Solving Procrastination: The Science of Why We Put Things Off and How to (Finally!) Stop (Erteleme Sorununu Çözmek: Neden İşleri Ertelediğimizin Arkasındaki Bilim ve Bunu (Nihayet!) Nasıl Durduracağımız) adlı kitabında bu arketipleri şöyle sıralıyor: Endişeliler, Kötümserler, Mükemmeliyetçiler, Hayalperestler, Zikzakçılar, Asiler, Heyecan Arayanlar, Hazcılar ve Tükenmişler.

Shatz, "Erteleme sadece motivasyon ya da zamanı kötü yönetme meselesi değil" diyor.

Bunlar hiç faydası olmayan yanlış kanılar. Erteleme, harekete geçme duygumuzun yararlı unsurlarıyla erteleme duygumuzun zararlı unsurları arasındaki çekişme etrafında dönüyor.

Endişeliler

Bazı kişiler bir şeylerin ters gideceğinden o kadar endişe duyar ki, adeta felç olur ve harekete geçemez.

Bu tür erteleyiciler, yapmaları gerektiğini bildikleri işleri (hatta zaman sınırı olan işleri bile) ortaya çıkabilecek olası sorunlardan kaçınmak için sonraya bırakır.

Shatz, "Eğer endişeli biriyseniz korkularınızı gün ışığına çıkarmalı, görevlerinize detaya inerek bakmalı, mükemmeliyetçiliği bir kenara bırakmalı ve özyeterliliğinizi geliştirmelisiniz" diyor.

Kötümserler

Shatz bu tür erteleyicilerin genellikle kendilerini yetersiz gördüğünü söylüyor.

Kötümser erteleyiciler başarısızlığa uğramaktan korktukları için denemenin bile bir anlamı olmadığına inanır. Bu kategorideki kişiler, başarısızlık korkusu yüzünden hedeflerini veya görevlerini erteler.

Shatz, kötümser erteleyicilerin özyeterliliklerini geliştirmeye çalışması ve korkularını daha yakından inceleyip bu süreci atlatmalarını sağlayacak iyi bir destek sistemi oluşturması gerektiğini söylüyor.

Mükemmeliyetçiler

Shatz, mükemmeliyetçi erteleyicilere "ya hep ya hiç" zihniyetinden uzak durmalarını tavsiye ediyor.

Shatz, mükemmelliğe veya her şeyi "doğru" yapmaya takıntılı erteleyicilerin, kendilerine "kusurlu ilerlemenin de ilerleme olduğunu ve mükemmelliği bekleyerek yerinde saymaktan çok daha iyi olduğunu" hatırlatması gerektiğini belirtiyor.

Mükemmeliyetçiler hedeflerini belirlerken başkalarının gerçek dışı beklentilerini bir kenara bırakıp kendilerini başkalarıyla kıyaslamaktan da kaçınmalı.

Mükemmeliyetçi erteleyici kategorisindeki bazı kişiler için suçlu, sosyal medya da olabilir. Shatz, sosyal medyada özenle seçilmiş en iyi anların sıklıkla yanıltıcı olabildiğini ancak kullanıcıların, kendilerini internette karşılaştıkları mükemmel gibi görünen hayatlarla karşılaştırmasını kolaylaştırdığını savunuyor.

Hayalperestler

Shatz, "Hayalperestler, şimdiki zamanda yapmaları gerekenleri ihmal ederek vakitlerini gelecekle ilgili hayaller kurarak geçirir" diyor.

Bu kategoriye giren kişilerin, bu alışkanlığın kendilerine ne zaman zarar vermeye başladığını fark etmeyi öğrenmesi ve hedeflerine ulaşmak için atmaları gereken adımları belirlemenin yollarını bulması gerekiyor.

Shatz, "Örneğin mükemmeliyetçiliği reddederek, neden hayal dünyasında takılıp kaldığınız üzerine de eğilebilirsiniz" ifadelerini kullanıyor.

Zikzakçılar

Bu kişiler görevler arasında zikzaklar çiziyor. Zikzakçı erteleyiciler, dikkatlerini sürekli bir andan diğerine kaydırıyor ve bu da görevlerine odaklanmalarını zorlaştırıyor.

Shatz, bu kişilere belirli hedefler koyarak planlarına bir yapı kazandırmalarını ve ardından bu hedeflere ulaşmak için gereken her bir adımı tek tek listelemelerini öneriyor.

Bu tür erteleyiciler başarılı olmak için akıllarını çelen ve dikkatlerini dağıtan unsurları azalttıkları bir ortam yaratmalı. Ayrıca üretkenlik dalgalarını iyi değerlendirmeli veya görevlerine odaklanmalarını sağlayacak bir "sorumluluk arkadaşı" bulmaları gerekiyor.

Asiler

Shatz'a göre bu tür erteleyiciler, hayatlarında olup bitenler üzerinde kontrol sahibi olmadıklarını hissettikleri için bu şekilde davranır.

Asi erteleyici kategorisine girenler, özerkliklerini göstermek ve kin güttükleri otorite figürlerinden "intikam almak" için işlerini erteler.

Shatz, asi erteleyicilerin harekete geçmek için kendi nedenlerini bulmasını ve başkalarının beklentileri yerine kendi standartlarına odaklanmasını tavsiye ediyor.

Shatz, bu tür erteleyicilerin kendilerine özen göstermeye öncelik vermesi ve hayatlarındaki otorite figürlerinin çok baskın hale geldiğini hissetmeye başlarlarsa, ortamlarını değiştirmeyi bile düşünmesi gerektiğini söylüyor.

Heyecan Arayanlar

Heyecan arayanlar, görevleri ertelemekten zevk alır ve son dakikada işleri halletmek için koşturmaya başlamadan önce, son teslim tarihinin yaklaşmasının verdiği hissin tadını çıkarır.

Ancak Shatz, bu davranışın uzun vadede kendilerine neye mal olabileceğini düşünmeleri ve "daha erken harekete geçmeyi cazip hale getirecek yollar bulmaları" gerektiğini savunuyor.

Shatz, "Korku gibi, son teslim tarihlerine kadar beklemenize yol açabilecek, altta yatan diğer nedenleri de ele alabilirsiniz" diyor.

Heyecan arayanların uyum sağlamasının bazı yolları, kendileri için ek teslim tarihleri belirlemek ve işlerini doğal ritimlerine göre planlamak olabilir.

Hazcılar

Hazcılar o anki tatmin duygusuna çok fazla, yapmaları gereken işleri yerine getirmeye ise çok az önem verir.

Shatz, "Eğer hazcıysanız, (dışsal olanlar da dahil) motivasyon kaynaklarınızı bulmalı ve aklınızı çelebilecek şeyleri çevrenizden kaldırmalısınız" ifadelerini kullanıyor.

Bu tür erteleyiciler, düşük özyeterlilik gibi altta yatan başka sorunların olup olmadığını da kontrol etmeli.

Tükenmişler

Bazıları da yapmaları gerekenleri yapamayacak kadar yorgun oldukları için işleri erteler.

Shatz bunun genellikle, çok fazla çalışmaları ya da stresli, anlamsız veya başka bir şekilde yıpratıcı işler yapmaları nedeniyle tükendikleri için gerçekleştiğini ifade ediyor.

Eğer tükenmişlik yaşıyorsanız, kendinize özen göstermeye öncelik vermelisiniz; yeterli uyku gibi temel ihtiyaçların yanı sıra ihtiyaç duyduğunuz istirahati de sağlamalısınız.

Shatz, bu tür erteleyicilerin kendilerine şefkat göstermeye çalışması gerektiğini belirtiyor.

Shatz, bu kişilerin işlerini daha az yıpratıcı ve daha tatmin edici hale getirecek yollar bulmaya da çalışabileceklerini ve örneğin mükemmeliyetçiliği bir kenara bırakmalarını ya da sevdiklerinden destek almalarını söylüyor.

Independent Türkçe