İstidat ile Kabiliyet Arasında

Bismillah

Bir incir ortadan iki eş parçaya ayrıldığında, hayret verici bir sanatı müşahede ederiz: yüzlerce küçük nokta, saf tutmuş bir cemaat gibi omuz omuza dizilmiştir. Her biri bir ağacın bütün hikâyesini taşır: kökünü, gövdesini, dalını, gelecek yazların bütün incirlerini.

Bu küçük noktalara tohumlar ve çekirdekler diyebiliriz. Risale-i Nur, Kader bahsinde bu tohum ve çekirdekler için “Kâf-Nûn tezgâhından çıkan latîf sandukçalardır” der. Sandukça, değerli bir şey saklayan küçük, kapalı bir kutudur. Kâf-Nûn ise “Kün”, yani “ol” emridir. Demek her bir çekirdek, açılacağı günü bekleyen bir emir kutusu gibidir.

Lakin kutu yalnız değildir. Onu tutan bir incir, onu ağırlayacak bir toprak, sözü taşıyan bir hava vardır. Çekirdek içinde bir ağacın imkânını saklar, ama o imkânı kendi başına açamaz. Onu kabul edecek ve taşıyacak bir kaba muhtaçtır.

Bu kapların en latîfi havadır. Hüve Nüktesi, havadan bahsederken kabın bu hâline bir ad verir: havanın bütün eczasında “o kabiliyet var” der. Hava sözü söylemez, söyleneni kabul edip taşır. Kabiliyet kelimesi de zaten “kabul” kökünden gelir: bir şeyi alabilmek, ona yer açabilmek demektir. İstidat ise “hazırlanmak” kökünden gelir: bir şey olmaya hazır olmak demektir.

Toprak, gül tohumunu da buğday tanesini de aynı şekilde kabul eder. Bu onun kabiliyetidir. Ama tohumlardan biri gül olmaya, öbürü buğday olmaya hazırdır. Bu da onların istidadıdır. Kısacası kap kabul eder, tohum hazır bekler. Bu cihetle kap kabiliyettir, kabın içinde bekleyen imkân istidattır.

Şimdi incirin içindeki o küçük noktalara dönelim. Onlar yalnızca hazır bekleyen birer imkân mıdır, yoksa daha fazlası mı?

Üstad Hazretleri, Barla’da odasının önündeki çınar ağacını gösterir ve onu nasıl okuyacağımızı öğretir. Ağaç, dağın lisanında muazzam bir kelimedir. Üç başının her birinde yüzlerce dal dili, her dilde yüzlerce meyve kelimesi, her meyvede de yüzlerce “kanatlı mevzûn tohumcuk harfleri” vardır. Bu harflerin hepsi, “Ol” emrine malik olan Sâni’i medheder, tesbih eder.

Çınarın bu tesbihi bir kerede bitmez. Her bahar aynı dallarda yeni meyveler, her meyvede yeni tohumcuklar aynı medhi yeniden söyler.

Mesnevî-i Nûriye (BD.) de Kur’ân’ın tekrarları için söylenen söz, kâinat kitabının tekrarlarına da uyar: “Zikir ise terdâd edilir, dua tekrar edilir, davet dahi tekrar ile te’kid edilir.” Tohumcuklar zikreden harflerdir ve zikrin şanı tekrar edilmektir. Bir incirin yüzlerce çekirdeği, aynı kelimeyi yüzlerce ağızdan söyleyen bir cemaat gibidir.

Bu bakışta tohum bir harftir. Harf, sözün en küçük birimidir ve tek başına bir şey anlatmıyor gibi görünür. Lakin bütün kelimeler, bütün cümleler harflerden kurulur. Tohum da böyledir: küçücüktür, lakin ağacın hülâsasıdır. Ağaç bütün ömrünü bu küçük harfi yazmak için yaşar.

Sandukça ile harf aynı tezgâhın iki yüzüdür. Harf olarak okunduklarında tesbih ederler, sandukça olarak bakıldıklarında içlerinde bir ağacın programını saklarlar. Biri dile bakar, öbürü kaba.

Çınarın tohumcukları, Üstad hazretlerinin ifadesiyle kanatlıdır ince tüyleriyle rüzgâra binip uzaklara dağılırlar. Fen bu kanadı şöyle ifade eder; her tohumcuğun dibinde ince ve sert tüylerden bir demet vardır. Bu tüyler tohumcuğun ağırlığını artırmaz, lakin havaya değen yüzeyini büyütür. Hava direnci artınca tohumcuk yere yavaş düşer ve rüzgâr onu ağacın gölgesinden uzaklara taşır. Fen de buna rüzgarla yayılma der. Yüzlerce tohumcuk dalda bir arada kışı geçirir, baharda dağılır ve kanatlı harfler aynı anda havaya karışır. Üstad hazretlerinin Barla da Çınar ağacına bakarak söylediği ve yazdığı fenni botaniğinin tefekkürü.

İncirin çekirdekleri ise kanatsızdır. Meyvenin içinde, yüzlercesi bir arada, bir cümlenin içine dizilmiş gibi dururlar. Çınar harflerini havaya yazar, incir ise onları kendi içine yazar ve kapalı bir kap gibi taşır.

Bu cihetle harfleri taşıyan kap neyi, nasıl taşıyor?

Bir incir, içindeki çekirdekleri kendisi yapmaz. Onları toplar, besler, olgunlaştırır, sonra sunar. Her çekirdeğin içinde bir ağaç imkânı vardır. İncirin işi ise bu imkânları bir arada tutmaktır. İmkân çekirdeğe, tutmak incire aittir. Birincisi istidattır, ikincisi kabiliyet.

Üstad Hazretleri aynı ilişkiyi bir avuç toprakta gösterir. Toprağı, yüzlerce çiçeğe nöbetle “saksılık eden” bir kap olarak anar. Daha önce “Tek Fabrika, Çok Ürün” yazısında bu ibareden sebeplerin acziyetini çıkarmıştık. Bu defa kabın kendisine bakalım. Toprak çiçeği yapmaz, ağırlar. Bugün bir menekşeyi, yarın bir sümbülü. Kap aynı kalır, misafir değişir.

Hüve Nüktesi aynı manayı havada gösterir. Havanın zerreleri sayısız sesi taşır ve başka zerrelere iletir. Üstad Hazretleri bunu bir tespitle bağlar: “havanın bütün eczasında o kabiliyet var.” Burada kabiliyet sözü yapmak değil, kabul edip taşımaktır. Fen de bunu doğruluyor. Ses yayılırken hava molekülü sesle birlikte gitmez, yerinde titreşir ve aldığı titreşimi yanındakine aktarır. Aynı havadan aynı anda sayısız ses geçer ve birbirini bozmaz.

Böylece önümüzde iki tarla açılıyor. Toprağın tohumları çekirdeklerdir, açılınca çiçek olurlar. Havanın tohumları kelimelerdir, açılınca mana olurlar. Biri nöbetle ağırlar, öbürü aynı anda taşır.

İki tarlanın ürünleri de intişar eder. Çiçek dala bağlıdır, dal gövdeye, gövde köke. Bu bağların hepsi gözümüzün önündedir. Havadaki kelime ise hem kendisi görünmez hem de bağlı olduğu dallar görünmez. Ses, konuşanın ağzından küre gibi her yöne yayılır ve biz o dalları hiç görmeden ne kadar uzandıklarını hesaplayabiliriz. Mesafe iki katına çıkınca sesin şiddeti dörtte bire iner. Görünen ağacı gözle, görünmeyen ağacı kanunla tanırız. Ama kanunu bilmek, dalı uzatanı bilmek değildir. Formül, görünmeyen ağacın haritasıdır.

Demek lisanın da görünen ve görünmeyen iki yüzü vardır. Çınar lisan-ı hâl ile konuşur: dalları, meyveleri ve tohumcukları gözümüzün önünde dizilmiş birer kelimedir. İnsan ise lisan-ı kâl ile konuşur: kelimesi havaya biner, dalları görünmeden yayılır. Toprağın tarlası hâl diliyle, havanın tarlası söz diliyle tesbih eder.

Telefonun hikâyesi bu kabiliyete bir pencere açar. Alexander Graham Bell sağırlara konuşmayı öğreten bir öğretmendi. 1874’te gerçek bir insan kulağından yapılmış bir aletle kulak zarının sesle nasıl titreştiğini izledi. İnce bir zarın havanın titreşimini alıp taşıyabildiğini görmek onu telefona götürdü. Demek telefon, havaya yeni bir kabiliyet vermedi, havanın zaten taşıdığı kabiliyeti insana gösterdi. Belki de keşif dediğimiz şey, kaba konmuş kabiliyetin insanın gözüne açılmasıdır. Yani bir ilhamdır.

İki kabı yan yana koyunca bir şey daha görünür: onları yazan harfler büyük ölçüde aynıdır. Havayı ve toprağı kuran atomlar çoğunlukla oksijen, azot ve karbondur. Oksijen havada serbest dolaşır, toprakta taşın içine bağlanır. Verimli bir toprağın hacminin yaklaşık dörtte biri havadır ve tohum o hava olmadan çimlenemez.

Aradaki geçiş de durmadan sürer. Havadaki azotu baklagillerin köklerindeki bakteriler toprağa bağlar. Havadaki karbondioksit bitkinin gövdesine, oradan da çürüyüp toprağa geçer. Toprağın organik kısmı bir zamanlar havaymış.

1600’lerde Van Helmont bir söğüt fidanını tartılmış toprağa dikti. Beş yıl sonra ağaç yaklaşık 74 kilo kazanmış, toprak ise ancak 57 gram kadar kaybetmişti. Fen ifadesiyle; bitkinin gövdesi büyük ölçüde havadaki karbondioksitten kurulur, toprak ise su ve mineral verir. Demek bir çiçek, iki kabın ortak eseridir.

Hüve Nüktesi bunun sırrını tek cümleyle verir: hava Sâni’e verilince bütün zerreleriyle O’nun emirber neferi olur. Zerrenin kendine ait bir istidadı yoktur. Bugün bir kelimeyi taşır, yarın bir minerali tutar, öbür gün bir yaprağın içinde yer alır. Vazifesi aldığı emre göredir.

Öyleyse şöyle diyebiliriz: istidat tohumdadır, kabiliyet kaptadır, vazife emirdedir.

Hüve Nüktesi, her hava zerresinin bütün dilleri bilip başka zerrelere bildirmesi, neşretmesi gerektiğinden bahseder. Bu cümle insanı kendi dimağına götürür. Dimağda yaklaşık 86 milyar nöron vardır ve her biri binlerce başka nöronla bağlantı kurar. Bir nörondan alınan sinyal öbürüne aktarılır, o da bir başkasına.

Nöronun uzantılarına dendrit denir. Kelime Yunanca “ağaç” manasındaki dendron kökünden gelir. Havadaki kelimenin dalları görünmezdi. O kelime kulaktan dimağa girince, orada gerçek dallar arasında yeni bağlantılar olarak kök salar. Görünmeyen ağaç, dimağda görünür bir ağaca dönüşür.

Dimağ da bir avuç toprak gibidir. Bebek dünyaya geldiğinde bütün dillerin seslerini ayırt edebilir. Kap her dile açık doğar, hangi çiçeğin açacağını karşılaştığı söz belirler. Sonra ikinci bir dil, üçüncü bir dil gelir ve aynı kap onları da ağırlar. Nöronlar çiçek değildir, zerre ve dal hükmündedir. Çiçekler dillerdir.

Aynı manzara kanda da vardır. Alyuvar olgunlaşırken çekirdeğini dışarı atar. İçi neredeyse tamamen hemoglobinle dolar: tek bir alyuvarda yaklaşık 270 milyon hemoglobin, her birinde dört oksijen yeri bulunur. Kendine ait bir istidadı kalmamış, yalnızca kabul edip taşıyan saf bir kaptır. Taşıdığı şey de havadan gelen aynı oksijendir. Bir alyuvar yaklaşık 120 gün yaşar, kemik iliği ise her saniye yaklaşık 2 milyon yenisini yapar. Kap aynı kalır, nöbet devam eder.

Akyuvar ise çekirdeğini taşır. Vazifesi tanımak ve korumaktır. Lenfositler, birbirinden farklı milyarlarca antikor yapabilme imkânıyla doğar. Hangi mikropla karşılaşılırsa ona uygun olan çoğalır ve hafızada kalır. Bebeğin dili gibi, o da her şeye açık doğar, karşılaştığına göre açılır.

İkisi de kemik iliğindeki aynı kök hücreden doğar. Biri çekirdeğini bırakıp taşıyıcı olur, öbürü çekirdeğini koruyup tanıyıcı olur. Aynı kökten iki eş.

Kanda ikisi yan yana durur: çekirdeğini bırakan alyuvar kabiliyettir, çekirdeğini taşıyan akyuvar istidattır. Çekirdeğini bırakan taşır, çekirdeğini taşıyan tanır.

Ve bütün bu tohumlar, kaplar ve neferler bir araya geldiğinde ne olur?

Ondördüncü Söz’de Üstad Hazretleri bir kaide koyar: “müteaddit eşya bir cemâat şekline girse, bir şahs-ı manevîsi olacaktır.” Eğer o cemaat birbirine karışıp bir bütün olursa, onu temsil eden bir şahs-ı manevî, bir nevi manevî ruh ve tesbih vazifesini gören bir melek-i müekkel de olur.

İncir bu kaidenin elle tutulur bir misalidir. Fen bize incirin tek bir meyve olmadığını söyler: içe doğru kapanmış bir çiçek kümesidir ve içindeki her nokta ayrı bir çiçekten olmuş ayrı bir meyveciktir. Yani elimizdeki incir, yüzlerce meyvenin bir araya gelip tek bir meyve suretine girmiş hâlidir. Cemaat olmuş, bir şahsiyet kazanmıştır. Ona “incir” deriz, ama o bir kalabalığın adıdır.

Burada ince bir fark var. Hüve Nüktesi’nde, tek bir hava zerresine bütün dilleri bilecek bir şahsiyet yüklemek muhal sayılır. Ondördüncü Söz’de ise birçok şeyin cemaatine şahs-ı manevî verilir. Tek başına taşınamayacak olan, cemaate verildiğinde hikmet olur.

İncir istidatları aynı anda bir arada tutuyor. Toprak ise onları nöbetle ağırlıyor. Biri mekânda toplar, öbürü zamanda sıralar.

Nöbet fikri bizi altı güne götürür. Ondördüncü Söz’ün Birinci mes’elesi, “altı günde gökleri ve yeri yarattık” âyetindeki günleri uzun devreler olarak anlar. Her asırda, her senede, her günde akıp giden âlemler, gelip geçen kâinatlar yaratılır. Dünya da bir avuç toprak gibidir: misafirleri devir devir değişir, kap aynı kalır. Bir asır bir menekşe gibi açılır ve çekilir, yerine başkası gelir.

Böylece iki eksen ortaya çıkıyor. Cemaat, aynı anda bir arada olmaktır, incirdeki çekirdekler gibi. Nöbet, art arda gelip gitmektir, topraktaki çiçekler ve altı gündeki devreler gibi.

İkisini birden taşıyan bir kap var mı? İçinde farklı istidatları aynı anda barındıran ve ömrünü devre devre yaşayan bir kap?

Elbette ki İnsan

Bütün bu kapların en câmi’i insandır. Bedeni topraktan yaratılmıştır. Sözü nefesinden, yani havadan çıkar. İki tarla da onda buluşur: toprağın tarlası ve havanın tarlası.

İnsan aynı zamanda bir cemaattir. İncirin içindeki çekirdekler gibi, onun içinde de aynı anda yüzlerce farklı istidat yan yana durur. Kiminde bir sanat, kiminde bir merhamet, kiminde bir ilim saklıdır. Hepsi aynı kabın içinde, birbirine değerek bekler.

İnsan bir nöbettir de. Ömrü devre devre geçer: çocukluk, gençlik, olgunluk, ihtiyarlık. Her devrede başka bir istidat açılır, başka bir misafir ağırlanır. Toprak gibi, kap aynı kalır, misafir değişir.

Kur’ân-ı Hakîm bize bir misal verir. İbrahim Sûresi’nde; güzel bir söz, kökü sağlam, dalları göğe uzanan ve her vakit meyvesini veren güzel bir ağaca benzetilir. Müfessirlerin çoğu o güzel sözün kelime-i tevhid olduğunu söyler.

İşte havanın tohumu budur. Hüve Nüktesi, “Lâ ilâhe illâ Hû” kelimesindeki “Hû”nun nefesle, yani havayla söylendiğini hatırlatarak başlar. Hava o kelimeyi taşır. Ama kelimenin düştüğü toprak kalptir. Toprağa düşen çekirdek çiçek olur, kalbe düşen kelime iman olur.

Kabiliyet kabul etmektir. Toprak tohumu kabul eder, hava sesi kabul eder. İnsanın vazifesi de belki kabın en güzel işini yapmaktır: kendisine gelen kelimeyi kabul etmek, onu muhafaza etmek ve meyveye ulaşana kadar taşımak.

Dikkat edilirse kâinat eşlerle konuşur: kap ile tohum, toprak ile hava, hâl ile kâl, alyuvar ile akyuvar, şehadet ile gayb, dünya ile ahiret. Bunlar birbirinin zıddı değil, eşidir.

Hava ile toprak arasında da alyuvar ile akyuvar arasındaki alaka vardır. Hava, alyuvar gibi çekirdeksizdir: sözü alır, taşır ve bırakır. Toprak ise akyuvar gibi çekirdeği içinde saklar. Bir tohumu yıllarca bekletir ve vakti gelince açtırır. Biri taşır, öbürü saklar. Ama ikisi de aynı harflerle yazılmıştır ve bir çiçekte buluşur.

Kur’ân her şeyin çift çift yaratıldığını bildirir ve bunun hikmetini tek kelimeyle söyler: tezekkür. Zikir ile tezekkür aynı kökten gelir. Eşler hem zikreder hem zikre çağırır. Bu eşlerin en büyüğü dünya ile ahirettir. Risale-i Nur’da şu ifade, “dünya ahiretin tarlasıdır”: burada ekilen kelime, orada mahsul olur.

İkiye ayrılmış bir incirin içine bakmıştık. Orada yüzlerce nokta vardı, hepsi Kâf-Nûn tezgâhından çıkmış birer latîf sandukça. Şimdi aynısını kendimize yapalım. Biz de bir kabız. İçimizde sayısız istidat bekliyor ve her biri, “Ol” emrini bekleyen bir tohum.