1. YAZARLAR

  2. Ramazan BALCI

  3. Bediüzzaman Çanakkale Harbi sırasında neredeydi?
Ramazan BALCI

Ramazan BALCI

Yazarın Tüm Yazıları >

Bediüzzaman Çanakkale Harbi sırasında neredeydi?

A+A-

Bu hafta Çanakkale haftası. İki-üç ayrı yerde bu konuyu anlatma görevim olduğu için Çanakkale’ye bir parça duygusal bir temastan sonra Üstad’ın tarihçelerinde görülen kahramanlık öyküleri ile ilgili olarak kısa bir değerlendirme yapmak istiyorum

ALYAZMANI GÖNDER GÜLÜM KEFENİM OLSUN

Bundan 30 yıl önce Çanakkale’ye gitmiştim. Şehir turu esnasında “aynalı çarşı” isimli bir levha görünce birden heyecanlandım. Aman Allah’ım bu benim çocukluğumun en güzel türküsünde anlatılan çarşı mıydı? Heyecanla ilerledim bir de ne göreyim! Eski bir kapı kemerinin iki duvarında birbirine bakan iki paslı ayna hepsi bu! Ve kemerin arkasında iki sıra dizilmiş on kadar teneke saçaklı baraka! 

Şaşkınlığım hayal kırıklığına dönüyor sokağı yürümeye devam ediyorum!
Etrafıma bakınıp beni çocukluğuma götürecek bir ses duymak istiyorum! 
‘Çanakkale içinde aynalı çarşı
Anne ben gidiyorum düşmana karşı’

Ama yok!  Anlaşılan çoktan unutulmuş o günler!
Ama niye!
Ben bu çarşıyı görmeden de bu türküyü biliyordum!
1315 doğumlu bütün delikanlılar da biliyorlardı. Ellerinin al kınalarını duvaklarına oya edinen güldalı parmaklar da biliyorlardı.
Onlar da aynalı çarşıyı görmemişti elbette. İşin sırrı tarihi kemerin duvarlarında asılı duran iki paslı aynadaydı. Henüz on beşini yeni doldurmuş, yağız delikanlılar, o eski aynalarda imparatorluğun batan güneşini seyretmişlerdi.
“Kışlanın önünde redif sesi var
Bakın çantasına acep nesi var
Bir çift kundurayla bir de fesi var
Abu yemendir gülü çemendir
Giden gelmiyor acep nedendir”

Çantanın içinde bir çift kundura ve bir fes görünse de yüreğimin içini göremezler diyordu Mehmed!:
“Yüreğim Anadolu kadar genişti oysa bakabilselerdi. Bir de anlayabilselerdi nasıl da severdim seni. Sen vatanımdın, nazlı Anadolu sendin. O gün kınalı ellerindi bana vatan. Dağı taşı senin adındı. Kara gözlüm. Dağı taşı senin namusundu!
Yücele yücele ölüme giderdik ya, sarındığım toprak senin terinle ya da göz yaşınla yoğrulmuştu.
Ne kadar da sıcaktı, anne kucağı gibi! Duvağına ne kadar benzerdi sancağım. Al aldı senin gibi, nazlıydı. Namusun gibi temizdi.
Başındaki al yazman gibi kutsaldı. Ben bunlardan her biri için bin canım olsa verirdim hiç çekinmeden!
Sen can istersin de senden can mı sakınılır ey sevgili!
Senin saçının bir tek teline veririm ben bu canı!
Al yazman için yakarım cihanı!
Ben bir tek sana sığınabilirim umutsuz kaldığımda. Bir tek sana ısınabilirim toprağa düştüğümde ve başının örtüsünü kefen ederler topak yetişmediğinde.
Ah  kimseler  bilmez  suskunluğumu! İşittiğini bilmesem ne kadar zor geçerdi akşamlar. Rüzgara karışıp giden ahlarımı!
Karanlık çöktükten sonra toplar susar kara gözlüm ve Mehmedin sesi iner siperlere!
Çanakkale içinde vurdular beni
Nişanlımın çevresine sardılar beni
Çanakkale içinde aynalı çarşı
Ana ben gidiyom düşmana karşı
 
Çanakkale sende yatar bir selvi
Kimimiz nişanlı kimimiz evli
Of gençliğim eyvah!”
Başının çevresini gönder gülüm kefenim olsun. Anlasın İngiliz, Fransız gavuru böyle sessiz ve sabırla niçin öldüğümüzü!”
“Çanakkale içinde vurdular beni
Nişanlımın çevresine sardılar beni”

Bu türkü bugün böyle söylenebilir mi? Çanakkale’de şehit düşen Mehmed’in kızı Çanakkale’de bir okulun kapısında ağlarken bu türküyü böyle söylemeye yüreğiniz yeter mi?

BEDİÜZZAMAN ÇANAKKALE HARBİ SIRASINDA NEREDEYDİ?

Üstad Bediüzzaman’ın Sarıkamış cephesine III. Ordu vaizi olarak geldiği Kasım 1914 tarihinden Bitlis Cephesinde esir düştüğü 3 Mart 1916 tarihine kadar geçen yaklaşık 15 aylık süre onun bir ilim adamı olarak fiilen cihad emrini yerine getirdiği dönemdir.
Maddî cihad harici düşmana karşı yapılır. Vatanı korumak farzdır. Zira vatan insanın din özgürlüğünü, malını, canını ve hürriyetini her türlü saldırıdan koruyan bir sığınaktır. Sade bir toprak parçasının adı değildir. Bu hürriyetleri kaldıracak bir dış saldırı durumunda silaha sarılmak her Müslüman için farzdır.

nursi_canakkale.jpgÜstadın Sarıkamış cephesine geliş tarihi XI. Kolordu’nun Erzurum’a ulaştığı tarih olmalıdır. O’nun Kasım ayı içerisinde Sarıkamış taarruzundan önce yapılan Köprüköy ve Zivin muharebelerine katıldığı bilinmektedir. Köprüköy savaşından sonra ordu komutanının bir gecede ansızın 15 km geri çekilme emri vermesi ordunun moralini bozmuş, o tarihe kadar ordu emrinde olan 20.000 mevcutlu aşiret süvari alayları köylerini korumak adına dağılmışlardı.
Son kalan 2000 süvarinin yanında Bediüzzaman da vardı.

Gerek bu bilgi gerekse onun XI. Kolordu emrinde bölgeye geldiği değerlendirildiğinde bizzat Sarıkamış kuşatmasına katılmadığı, ancak Aras vadisinde Rusları cephede tutmak gayesi ile yapılan taarruza katıldığı anlaşılmaktadır.
Sarıkamış kuşatma taarruzu 1915 Ocak ayı ortalarında sona ermiş, bu cephede Mart 1916 tarihine kadar bir yıl süre ile savaş durmuştur. Ardından Başkomutan Vekili Enver Paşa İstanbul’a dönmüştür.
Bu tarihten sonra iki önemli olay yaşanmıştır. Bunlardan biri 19 Şubat 1915 tarihli Çanakkale deniz savaşı, diğeri Nisan ayında başlayan Van Ermeni isyanları ve 16/17 Mayıs’ta Rus işgalidir.
Üstadın Van bölgesindeki çarpışmalara katıldığı dikkate alınırsa Sarıkamış taarruzunun sona ermesinden hemen sonra Van’a geldiği anlaşılır. Mayıs ayının başından itibaren esir düştüğü 1916 Mart’ına kadar 10 aylık bir süre içerisinde Van, Gevaş, İsparit ve Bitlis savunmalarında bizzat savaşa katılmıştır.
Kronolojik olarak bakıldığında 19 Şubat 1915’te başlayan Çanakkale savaşı 8 Ocak 1916 tarihinde sona ermiş, aynı dönemde doğu cephesinde savaşan İmam Bediüzzaman Çanakkale harbine katılma fırsatı bulamamıştır.

BİTLİS SAVUNMASININ ÖYKÜSÜ

Aşağıdaki belge daha önce arşiv kaynakları arasında Fransızca olarak yayınlanmıştı. Bunun bir yabancı esere ait olduğu yanılgısı her nasılsa bazı çalışmalara girdi. Bu belge Üstadın bölgede etkin bir şekilde görev aldığını Ermeni çetecilerin kendisini yakından tanıdığını göstermesi açısından ilginçtir. 

said_nursi_1.jpgBâb-ı Âlî
Dâhiliye Nezâreti
Emniyyet-i Umûmiyye Müdîriyeti
Hizan kazâsının Uçum nâhiyesine tâbi‘ Nurs ve Avnik, End, Mezra‘-i End yaylası ahâlîsindeniz. Şatak kazâsı ile Müküs nâhiyesinin sükûtundan sonra civârımızda bulunan Livar, Kötis-i Ulyâ ve Süflâ, Çaçvan, Şifkâr, Edre-i Ulyâ karyeleri Ermenileri Özim karyeli komite re’îslerinden Lato nâm-ı diğerle Mihran, Serkis ve Rusya'dan geldiği rivâyet olunan Iğdırlı Kazar, Dilo nâmındaki re’îslerin başında toplanarak Kötis-i Ulyâ'ya geldiler ve oradan nâhiye rü’esâsına tezkire yazarak üç cihet teklîf etdiler.
Bu rü’esâ miyânında el-ân esîr veyâhûd telef edildiği meşkûk bulunan ve beyne'n-nâs Bedi‘ü'z-zaman Said-i Kürdî demekle ma‘rûf olan Molla Said de bulunuyordu. Bu teklîflerinde ya teslîm olmak ya nâhiyeyi tahliye etmek veyâhûd işinize gelirse muhârebe etmek idi. Bu teklîflerinden dokuz sâ‘at sonra 600 mevcûdla karyemize hücûm etdiler. Cümlesi şapkalı ve asker elbiseli olduğundan Rus askeri var mı idi, yok mu idi farkedemedik. Yalnız garîb insânlar çok idi. Bunlar ya Rus veyâ Rusya'dan gelen Ermeniler idi ve hiç bir ferd kalmamak üzere çoluk-çocuk, erkek-kadın cümlemizi toplayarak Mezra‘a-i End'e götürdüler.
İçerimizde İpayran [İspandan] eşrâf ve beylerinden Hurşid Bey oğlu Abdurrahman ve mahdûmu Musa ve â’ilesi de bulunuyordu. Erkek ve kadın cümlesi mu‘âyeneden geçirildi ve para ve huliyyâta â’id ne var ise cümlesi alındığı gibi, güzel kadın ve kızlara da ta‘arruz etmekden ve nâmûslarını hetketmekden çekinmediler. O gece istediklerini yapdılar. Sabah oldu. Bizleri ki, cem‘an 33 erkek idik, ayrı bir kâfile ve seksenden ibâret olan kadın-kız, çoluk-çocuğu bir kâfile ederek Müküs'e götürdüler. Kadınlar kâfilesi Çaçvan karyesinde bırakıldı. Erkek kâfilesi ve erkek çocukların kâffesi bir ferd kalmamak üzere cümlesi o gece kılıçdan geçirildi.

said_nursi_2.jpgBeni geri çevirdiler ve dediler ki; "Sana çok para da vereceğiz. Git, Molla Said vesâ’ir rü’esâya söyle! Orada kalan Ermenileri bize teslîm etsinler ve şurasını da anlat ki, artık bîhûde yere telef olmakdan fâ’ide yokdur. Zâten her taraf alındı. Ruslar tâ Haleb'e kadar gitdiler. Ermenistan tasdîk olundu. Gelsin bize teslîm olsunlar. Bir de orada kuvvet ve asker olup olmadığını gel bize haber ver" dediler.

Bu sözler Dilo tarafından söyleniyor ve kumanda onun tarafından yapılıyordu. Avdet etdim, Çaçvan'a geldim. Bakdım ki bizim jandarma ve Kürd kuvveti müdîrimiz ve Molla Said Efendi ile oraya gelmişler, dört-beş sâ‘at müsâdemeden sonra kadınlar kâfilesini ellerinden almışlardı. Lâkin ne şekilde görmeli. Hele bî-çâre genç kızları da yüzleri bütün ısırılmış ve yürüyemeyecek bir hâle getirilmiş; çocukların bir çoğu ayak altında telef edilmiş idi.
İşte otuz üç erkek nâmına yalnız ikimizden başka kimse bırakılmadığını ve tahlîs edilen kadın ve çocukların ekserîsi de bi'l-âhire telef olunduğunu ve hele Hurşid Bey oğlu Abdurrahman Bey â’ilesinden bir kadından başka kimse kalmadığını ve gördüğümüz zulm ve gaddârlık kâbil-i ta‘dâd olmadığını ma‘a'l-kasem arzeyleriz.
Fî 18 Haziran sene [1]332 Karye-i mezkûreden olup bi'l-âhire
Iğdır'dan firâren avdet eden Mehmed oğlu Yusuf
Muhâcir karye-i mezkûreden Mehmed oğlu Abdurrahman
Yukarıdaki beyânâtda bi'z-zât hâzır bulunduğumuzu ve bu sûretle ifâde olunduğunu ma‘a'l-kasem tasdîk eyleriz. Fî 18 minh.
İsparan [İspandan] beylerinden Mustafa
Nâhiye Müdîri  Mehmed Nezir
Nâhiye eşrâf ve beylerinden Uçum karyeli Mahmud
Ulemâdan Bedi‘ü'zzaman Said-i Kürdî'nin birâderi Molla Abdullah

İMAM BEDİÜZZAMAN’IN TARİHÇELERİNDE ALGI YANILMASI VAR MI?

Ben kendi adıma özellikle tarihçe çalışmalarında Üstadın daha çok kahramanlık cephesinin ya da şahsî cesaretinin ön plana çıkarıldığını düşünüyorum!
Üstad gerçekten de bir insan olarak şahsî cesaretin hep zirvesinde yaşadı.
Ancak bu takdim tarzı zamanla –bana göre- O’nun dua ve ilticasını, insanî tarafını, mesleğinin iki esası olan acz ve fakrı nasıl yaşadığını göz ardı etmeye, en azından fikrî hayatın merkezine bunları yerleştirmeye engel oldu.

Tarihçelerde kahramanlık öykülerine öncelik verilmesinin bir sebebi zamanın ihtiyacının öyle olması olabilir. İkinci bir sebep bölge insanının fıtrat olarak kahramanlık öykülerine ve şahsî cesarete düşkün olmalarıdır. Bu yüzden Üstad’ın hep aynı cephesi ile ilgili hatıralar anlatılmış, O’nun kahramanlık yönü neredeyse ilmî yönünün önüne geçirilmiştir.
90 yıla yakın süren bir ömrün toplamda sadece 12 ayı maddi cihad ile geçmiş, geri kalan 80 yılı manevî ve ilmî cihad ile geçmiştir. Bana göre bu oran Üstadın hayatını takdim tarzında da korunmalıdır.

CEPHEDE BİR ALİM NASIL OLUR?

Külliyat sahibi bir dava sahibinin hayatın bir çok yönü için ortaya bir örnek koymuş olması gerekir. Başlıktaki soru önemlidir. Cephede bir alim nasıl olur? Belki de Bediüzzaman fiili cihada katılarak, imamlık görevinin bir yönünü cephedeki hayatı ile göstermek istemiştir. Hatıralara bu açıdan bakıldığında önemli noktalar hemen göze çarpar.

Birincisi, harp sırasında derslerine ara vermemiştir. İşarat ül İ’caz tefsirini yazmaya devam etmiş, hatta bazı nükteleri at üzerinde Molla Habib’e yazdırmıştır.
İkincisi, savaş süresince bütün hareketlerini muhacirlerin güven içinde geri çekilmelerini sağlamak –çoluk çocuğun, kadının kızın- hayatlarını korumak için yapmıştır.

Üçüncüsü, bunu sadece Müslümanlar için değil aynı zamanda düşman safları ardında kalan gayr-i Müslim mağdurlar için de uygulamıştır.
Söz gelimi İsparit nahiyesini ve doğduğu yer olan Nurs karyesini Ermeni çetelerinin işgalinden kurtarmış, Ermenilerin kaçamayan kadınlarını ve masum çocuklarını “Şer'an bunlara dokunmak caiz değildir” diyerek koruma altına aldırmıştır. Daha sonra bu kadın ve çocukları Ermeni fedailerine teslim edilmesi için göndermesi, Ermeni fedailerin bu tarihten sonra çoluk çocuğa dokunmama kararı almalarına yol açacaktır.

Dördüncüsü, bir dava adamı olduğunu hiçbir zaman unutmamıştır. Esaret hayatı ile ilgili hatıralar bu açıdan önemlidir. Kosturma’da bulunduğu koğuşu hemen dershane haline getirip esirlere ders vermeye başlaması, onun şahsî hislerinin peşine hiç düşmediğini, hayatını sadece davası için yaşadığını anlatan emsalsiz bir tablodur.(1)

Bu değerlendirmeleri çoğaltmak mümkün elbette. Ancak sözün tahammül sınırlarını zorlamadan ifademi toparlamalıyım.
İşaret etmeye çalıştığım husus şimdiye kadar yapılanların yanlışlığını vurgulamak değildir. Ancak ölçüyü elden kaçırmadan şefkat kahramanı ve ömrünün çoğunu, insanların selameti için gözyaşları içinde geçirmiş bir Üstadın,  insani yönlerine daha çok ihtiyaç duyulduğu bugün bir hakikattir.

Önceki ve Sonraki Yazılar

YAZIYA YORUM KAT

YORUM KURALLARI: Risale Haber yayın politikasına uymayan;
Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve BÜYÜK HARFLERLE yazılmış yorumlar
Adınız kısmına uygun olmayan ve saçma rumuzlar onaylanmamaktadır.
Anlayışınız için teşekkür ederiz.
6 Yorum